• ۱۳۹۹ جمعه ۲ آبان
روزنامه در یک نگاه
امکانات
روزنامه در یک نگاه دریافت همه صفحات
تبلیغات
online كانال تلگرام روزنامه اعتماد

30 شماره آخر

  • شماره 4438 -
  • ۱۳۹۸ سه شنبه ۲۲ مرداد

نابغه شدن

محسن آزموده

كار فلسفه از جمله به چالش كشيدن باورها و عقايدي است كه عموم آنها را به عنوان حقيقت مسلم و بديهي پذيرفته، مثل اين باور رايج كه نوابغ، اين‌گونه يعني نابغه‌ زاده مي‎شوند و در نتيجه كسي كه همگان او را نابغه مي‎خوانند، گويي مادرزادي نابغه است. ما در همه حوزه‎ها و حيطه‎ها افرادي را نابغه مي‎ناميم و كسي نيز در نبوغ آنها شك ندارد، داوينچي، اينشتين، نيوتن، فرويد و موتسارت نابغه‎اند، آدم‎هاي خاص و ممتاز كه در حوزه‎هايي چون علم، هنر و ادبيات آثاري جاودانه خلق كرده‎اند و به مراتبي رسيده‎اند كه به سادگي نمي‎توان به آنها نايل شد. مطابق باور مذكور، اين آدم‌ها يك يا چند ويژگي ناشناخته و مرموز، اما در هر صورت ذاتي و جبلي دارند كه با جوهر و سرشت‎شان آميخته است، اين ويژگي ناشناخته را نبوغ مي‎خوانيم و معتقديم حضور آن در يك فرد، بر اساس عواملي ناشناخته و پيشيني است و ربطي به محيط و شرايط پرورشي ندارد و نهايت نقشي كه شرايط بيروني مي‎تواند ايفا كند، آن است كه زمينه را براي ظهور و بروز آن مهيا مي‎كند يا شرايط بد باعث مي‎شود كه آن ويژگي ذاتي در نطفه خفه شود.

برخلاف اين ديدگاه رايج و مسلط اما واقعيت اين است كه نابغه به قول جامعه‎شناسان يك برساخته اجتماعي است، يعني نوابغ در محيط و شرايط مساعد و مناسب خانوادگي، اجتماعي، فرهنگي و سياسي پرورش مي‎يابند و در نتيجه چنين نيست كه نوابغ واجد چيزي هستند كه ديگران فاقد آن هستند. در تبيين بالا، نبوغ عنواني است براي ناشناخته‎هاي ما. يعني وقتي نمي‎توانيم تبيين و توضيح معقولي از ظهور آدم‎هايي فراتر از انتظار عموم ارايه كنيم، نام آن را نبوغ مي‎ناميم. اما كارل پليچ در كتاب خواندني و جذاب «نيچه جوان: برآمدن نابغه» اين نكته را درباره فيلسوف شهير و خشمگين آلماني نشان مي‎دهد. بعيد است كسي در نابغه بودن نيچه شكي داشته باشد. او تقريبا تمام ويژگي‎هاي يك نابغه را به معنايي كه در عرف مي‎شناسيم، داراست. در سنين كم استعدادش شكوفا مي‎شود، در جواني آثاري گرانسنگ مي‌نويسد، تنهاست و از برقراري روابط اجتماعي عرفي با ديگران ناتوان است و در ميانسالي ديوانه مي‎شود و ده سال پاياني زندگي، در بستر جنون شطحيات مي‎گويد و در آستانه سده بيستم از دنيا مي‎رود، قرني كه بدون شك او يكي از استوانه‎هاي انديشه فلسفي آن است. كارل پلچ، استاد برجسته تاريخ دانشگاه آكسفورد در آغاز اين زندگينامه خواندني و روش‎مند، بحث مفصلي درباره مفهوم نبوغ مي‎كند و نشان مي‌دهد كه خود اين مفهوم، حاصل عصر روشنگري و تحولات پس از آن بود، معنايي براي «ظهور قهرمانان رمانتيك قرن نوزدهم» و نوعي اشراف‎سالاري فكري؛آرماني كه در قرن نوزدهم جوانان جاه‎طلب و مغرور را شيفته خود كرده بود. اما بدون ترديد، همه اين جوانان جوياي نام به مقام شامخ نابغه نايل نمي‎شدند. بدون شك نابغه شدن، به عوامل كثيري ربط داشت. كم نبودند جوان‎هايي كه سخت‎كوش‎تر يا به لحاظ بهره هوشي برخوردارتر از نيچه بودند، يا كساني كه پدران و اجدادشان به لحاظ فكري يا مالي يا سياسي نخبه بودند. اما در ميان اين ‎همه معدودي چون نيچه و ماركس و فرويد نخبه شدند و اين نشان مي‎دهد كه نبوغ با بهره هوشي بالا يا سخت‎كوشي يا‌ زاده شدن در خانداني نام‎دار يا حتي صرف اراده فرد نسبت مستقيم ندارد، اگرچه ممكن است در مطالعه زندگي دقيق هر نابغه‎اي برخي از اين عوامل پررنگ‎تر باشند. بنابراين پژوهش جذاب و عميق كارل پلچ، ضمن نشان دادن برساخته بودن مفهوم نبوغ، در مورد يكي از بلامنازع‎ترين نوابغ يعني نيچه نشان مي‎دهد كه نبوغ او چندان هم كه فكر مي‎كنيم، ذاتي و جبلي يا حتي ناشناخته و توضيح‌ناپذير نيست؛ يعني به قول فلاسفه نبوغ يك كيفيت اوليه يا عرض ذاتي انساني نيست، بلكه حتي انتساب آن به يك فرد، با اجماع همگان امكان‎پذير مي‎شود، يعني ممكن است فردي توسط گروهي نابغه و توسط گروهي ديگر ديوانه يا شياد خطاب شود. در نهايت به تعبير يكي از نوابغ، نابغه كسي است كه با مهارت و هوشمندي بتواند منابع و مراجع خود را پنهان ‎كند!

ارسال دیدگاه شما

ورود به حساب کاربری
ایجاد حساب کاربری
عنوان صفحه‌ها
کارتون
کارتون