• ۱۳۹۸ جمعه ۲۴ آبان
روزنامه در یک نگاه
امکانات
روزنامه در یک نگاه دریافت همه صفحات
تبلیغات
online كانال تلگرام روزنامه اعتماد

30 شماره آخر

  • شماره 4459 -
  • ۱۳۹۸ يکشنبه ۱۷ شهريور

عاشورا، معنويت، هويت

محسن آزموده

در دهه‌هاي پاياني سده بيستم اين تصور ساده‎انگارانه حتي در بسياري از دانشمندان
علوم اجتماعي پديد آمده بود كه سير تحولات اجتماعي و سياسي و فرهنگي و اقتصادي جوامع جديد به‌گونه‎اي پيش مي‎رود كه نهاد دين و ديانت به‌طور خودبه‌خودي و تدريجي از صحنه اجتماع حذف مي‎شوند و آنچه سكولاريسم ناميده مي‎شود، لامحاله و به‌رغم اراده آدم‎ها به وقوع مي‎پيوندد. واقعيت اجتماعي و شواهد و مدارك اما صراحتا و به نحوي گويا غلط بودن اين برداشت را نشان داد، بر آمدن جنبش‌هاي ديني و پررنگ شدن آيين‎ها و مناسك اجتماعي ديني در عرصه عمومي جامعه، از نشانه‎هاي بارز غلط بودن آن مدعاست. براي مثال جامعه ايران همه ساله به‌ويژه در ماه‎هاي محرم و صفر شاهد حضور همه‎‌جانبه دين و ديانت در قالب آيين‎هاي عزاداري و مناسك مذهبي در عرصه اجتماعي است.

اين روزها بعيد است در سراسر ايران اعم از شهر و روستا، پايتخت و شهرستان، مركز و حاشيه و... نقطه‎اي را پيدا كنيد كه در آن خبر از عزاداري براي شهادت حسين بن علي (ع)، امام سوم شيعيان و يارانش در كربلا نباشد. البته شكي نيست كه در ايران حاكميت ديني برپاست و قطعا نهادهاي قدرت به بسط و گسترش اين مناسك و برگزاري آن ياري مي‎رسانند، اما در اين هم ترديدي نيست كه برپايي اين مراسم و مناسك در وهله اول بر آمده از متن خود جامعه است.

عمدتا اين خود مردم هستند كه تكيه‎ها و حسينيه‎ها را برپا مي‎كنند، دسته‎هاي عزا با علم و كتل و پرچم راه مي‎اندازند، مجالس سينه‎زني و روضه‎خواني و زنجيرزني برپا مي‎دارند، در خانه‎هاي‌شان نذري مي‎پزند و گاو و شتر و گوسفند قرباني مي‎كنند، در ميان دسته‎هاي عزاداري چاي و شربت و شير و خرما و حلوا پخش مي‎كنند، لباس سياه مي‎پوشند و از مبادرت به بسياري از كارهاي روزمره در اين ايام اجتناب مي‎كنند، مثلا آقايان ريش‎شان را با تيغ نمي‎تراشند، خانم‎ها يا آرايش نمي‎كنند يا در سال‌هاي اخير خود را به شيوه‎اي متفاوت با ساير روزهاي سال، مي‎آرايند، در خودروها صداي موسيقي‎ جاي خود را به نواي نوحه‎خواني و ضرباهنگ سينه‎زدن مي‎دهد، حتي بسياري روي خودروي خود نوشته‎هاي مذهبي مي‎نويسند و... در اجراي عمده آنچه گفته شد، تقريبا تمام جامعه مشاركت دارد و سهيم است و شكاف‎هاي اجتماعي مثل تفاوت‎هاي طبقاتي، قومي، سني، فرهنگي، سياسي، جنسيتي، نسلي، مركز و حاشيه، شهر و روستا و... نقش چنداني ندارد يا
به عبارت ديگر، اين تفاوت‎ها هر يك تنها رنگ و بوي مراسم و مناسك مزبور را تغيير مي‎دهند و در اصل برگزاري آن نقشي ندارند. به بيان ساده‎تر اين روزها در پولدارترين و متجددترين مناطق پايتخت هم عزاداري‎هايي به همان شور و هيجان برپاست كه در دوردست‎ترين روستاها تفاوت‎ تنها در شكل و ظاهر اين مراسم است كه بر آمده از اختلافات اجتماعي ديگر است. نقش حكومت ديني نيز نهايتا در حد كنترل و نظارت بر برگزاري اين عزاداري‎ها و احيانا هدايت آنها به شيوه مدنظر خودش است؛ امري كه به‌دليل پررنگ بودن انكارناپذير نقش جامعه مدني، هميشه به‌طور صددرصدي و قاطع امكان‎پذير نيست و درنهايت در ميان انبوه عظيم كردارهاي مذهبي جامعه در اين ايام، بسياري از رفتارها و گفتارها به وقوع مي‎پيوندد كه مطلوب حاكميت نيست.

اما براي فهم علل و عوامل اين حضور قاطع دينداري در جامعه و حتي پررنگ‎تر شدن آن به‌رغم آن تصور خامي كه از محتوم بودن سكولاريسم سخن مي‎گفت، بايد به اين واقعيت توجه كرد كه دين و ديانت، نهادي كهن و ريشه‎دار در زندگي بشري است، مثل نهاد سياست و نهاد خانواده و نهاد اقتصاد و... همچنان‌كه نمي‎توان هيچ‌يك از اين نهادها را از عرصه زندگي فردي و جمعي انسان حذف كرد، ديانت را نيز نمي‎توان به گوشه‎اي راند و از ميدان مناسبات اجتماعي طرد كرد. به تعبير دقيق‎تر، دين با سه كاركرد اساسي معرفت‏‎بخشي، هويت‎بخشي و معنابخشي، در سه حوزه باورها، احساسات و خواست‎هاي فردي و جمعي انسان نقش ايفا مي‎كند. در دهه‎‏هاي اخير و به‌ويژه با شكست كلان‎روايت‎‏هاي چپ‎گرا و راست‎گرا در حوزه‎هاي فردي و جمعي، هم نقش هويتي دين و هم نقش معنابخشي آن عميقا پررنگ شده است، به‌همين سبب براي فهم رفتارها و كردارها و گفتارهاي شخصي و عمومي ديني جامعه و فرد، ديگر نمي‎توان به فلسفه و كلام كه به‌طور سنتي صرفا با باورها سر و كار دارند، اكتفا كرد و بايد از نگرش‎هايي كه جامعه‎شناسي، روانشناسي و حتي علم اقتصاد و علم سياست عرضه مي‎دارند بهره گرفت تا تبيين دقيق‎تر و درست‎تري از حضور پررنگ دين در قالب مناسك و آيين‎ها ارايه كرد. امروزه براي فهم كنش گفتار و كردار مردم در عاشورا، صرف توجه به باورهاي آنها چنان‌كه در دهه‎هاي پيش‌تر چهره‎هايي چون شهيد مطهري و مرحوم صالحي نجف‌آبادي و... مبادرت مي‎ورزيدند، اكتفا نمي‌كند و براي فهم دقيق‎تر اين عزاداري‎ها و نحوه برگزاري‎شان بايد به انگيزه‎هاي هويتي و معنويت‎خواهي آنها و همچنين دلالت‎هاي سياسي و اجتماعي و فرهنگي آنها توجه كرد.

ارسال دیدگاه شما

ورود به حساب کاربری
ایجاد حساب کاربری
عنوان صفحه‌ها
کارتون
کارتون
اطلاع رسانی

با توجه به افزایش هزینه‌های تولید روزنامه در چند ماهِ اخیر، و تلاش ما در راستای ادامه انتشار روزنامه «اعتماد» به‌روال معمول و حفظِ کیفیت و تیراژ روزنامه، ناگزیر به حذفِ امکان بازدید رایگان سایت و به‌تبع آن فروشِ آنلاین مطالب از طریق سایت هستیم. بنابر وضعیتِ اقتصادی اخیر، خاصه گرانی و نبودِ کاغذ موردنیاز برای انتشار روزنامه، در صورتی‌ که متقاضیِ بازدید از سایت روزنامه هستید و جهتِ یاری به امر فرهنگی و امکان ادامه انتشار روزنامه در این مسیر نیز ما را همراهی کنید.

چانچه تا اکنون عضو سایت نیستید، بر روی گزینه ثبت نام کلیک کنید.

چنانچه قبلا ثبت نام کرده‌اید، بر روی گزینه ورود به سایت کلیک کنید.