• ۱۳۹۸ دوشنبه ۱۸ آذر
روزنامه در یک نگاه
امکانات
روزنامه در یک نگاه دریافت همه صفحات
تبلیغات
online كانال تلگرام روزنامه اعتماد

30 شماره آخر

  • شماره 4526 -
  • ۱۳۹۸ سه شنبه ۱۲ آذر

آزادي از كلمه تا مفهوم

محسن آزموده

ما انسان‌ها معمولا كلمات و جملات را بنا بر عادت و بدون تامل به كار مي‎بريم. زبان و امكاناتش يعني كلمات و ساخت‎هاي نحوي و ... به شكل روزمره براي ما به عنوان ابزاري براي ارتباط با جهان خارج و بيان افكار و احساسات و خواسته‎هاي‌مان است. اين نوعي رويكرد ابزاري و آلي به زبان است. در مقابل برخي اصحاب معرفت نگاهي استقلالي به زبان دارند، يعني به تك تك كلمات و جملات توجه مي‎كنند و به سخن دقيق‎تر خود زبان براي‌شان مساله است. نويسندگان، اديبان، زبان‎شناسان و شاعران بزرگ از اين دسته‎اند. براي فيلسوفان نيز زبان مساله است. آنها كلمات و واژه‎ها را به عنوان مفاهيم (concept) در نظر مي‎گيرند و به تحول و تطور معناي آنها در دوره‎هاي تاريخي توجه مي‎كنند.

يك تفاوت مهم نگرش فلسفي با نگرش ادبي-زبان‏شناسانه به زبان در اين است كه در دومي، كلمه و واژه و به عبارت دقيق‎تر لفظ اهميت دارد، در حالي كه فيلسوف با مفهوم و در نتيجه با معنا سر و كار دارد. مفاهيم براي فيلسوفان همان ايده‌ها و انديشه‎هايي هستند كه جهان ذهني باورهاي ما و در نتيجه شكل زندگي ما در جهان را دگرگون مي‎سازند و از اين جهت اموري عيني و واقعي هستند. براي فيلسوفان، كلماتي كه بيانگر مفاهيم هستند، صرفا الفاظي گفتاري و نوشتاري نيستند كه به راحتي بشود با معادل‎سازي آنها را ترجمه كرد. شكل‎گيري و تكوين يك مفهوم در محدوده كاربرد يك زبان به معناي دقيق زماني رخ مي‎دهد كه آن لفظ دقيقا كاركرد مفهومي پيدا كند، يعني بتواند معنايي كه آن واژه دارد را در ميان كاربران آن زبان برساند و كاركرد و اثربخشي عيني و واقعي داشته باشد. در غير اين صورت آن لفظ بي‎معنا، ميان‎تهي و پوچ و صرفا لقلقه زبان است.

براي نمونه كلمه و مفهوم آزادي را در نظر بگيريم. اين مفهوم كه در دوران جديد در زبان فارسي در مقابل كلماتي چون liberty و freedom به كار مي‎رود، سابقه‎اي كهن در ادبيات و زبان روزمره فارسي دارد. اگر در آثار شاعران و اديبان بزرگ فارسي يعني فردوسي، سعدي، مولانا و حافظ جست‌وجو كنيم، بارها به اين كلمه و مشتقات آن مثل آزاد و آزاده بر مي‎خوريم. اما همه مي‎دانيم كه آزادي به عنوان كلمه‎اي در برابر دو اصطلاح فرنگي مذكور، مفهومي نوپديد است، يعني معنايي تازه دارد كه تنها در زيست‎جهان (به تعبير هوسرل) جديد و در نتيجه تغيير و تحولات اساسي هم در ساحت فكر و هم در عرصه عمل پديد آمده است. اين تغيير و تحولات در واقع زمينه‎ها و شرايط عيني و واقعي تحقق معناي جديد آزادي هستند. در نتيجه بدون تحقق يا محقق كردن آنها نمي‎توان دم از آزادي زد، اگرچه مي‎توان در ترجمه متون در برابر دو لفظ فرنگي فوق‎الذكر، كلمه «آزادي» را نشاند و آن را در گفتار و نوشتار به كار برد.

به بيان ديگر زماني تعبير «آزادي» به عنوان يك مفهوم جديد در يك زبان متولد مي‎شود كه شرايط و امكانات عيني تحقق آن نيز فراهم شود. تولد يك مفهوم در يك زبان، به معناي دقيق كلمه، يعني فراهم آمدن شرايط و امكانات عيني آن مفهوم و اين شرايط و امكانات، الزاما خودشان از جنس مفاهيم (و بالطبع كلمات) نيستند و ‌اي بسا اموري اساسا غيرزباني هستند، مثل دگرگوني در نظام سياسي و اقتصادي و اجتماعي؛ به عبارت ديگر بدون تغيير جدي در شبكه مناسبات قدرت در عرصه‎هاي اقتصاد و سياست و اجتماع، مفهوم جديد آزادي خلق نمي‎شود و سخن گفتن از آن صرفا لفاظي است. البته براي تحقق مفهوم آزادي تحول جدي در شبكه كلي مفاهيم و در نتيجه تغيير زيربنايي در باورها و افكار نيز ضروري است؛ كاري كه وظيفه متفكران و فيلسوفان است.

كوتاه سخن آنكه تولد و زايش (birth) يك مفهوم (concept) در يك زبان و در نتيجه كاربري دقيق آن در ميان كاربران آن زبان، فقط كار مترجمان و نويسندگان و اديبان نيست، بلكه نيازمند جهد و كوشش همه كاربران آن زبان در همه عرصه‎ها براي تغيير مناسبات قدرت و شكل‎دهي به زيست‎جهاني جديد است، در غير اين صورت، كاربران آن زبان صرفا در توهم كلمه آزادي زندگي مي‏‎كنند، بدون آنكه مفهوم آزادي در ميان‎شان متولد شده باشد.

ارسال دیدگاه شما

ورود به حساب کاربری
ایجاد حساب کاربری
عنوان صفحه‌ها
کارتون
کارتون
اطلاع رسانی

با توجه به افزایش هزینه‌های تولید روزنامه در چند ماهِ اخیر، و تلاش ما در راستای ادامه انتشار روزنامه «اعتماد» به‌روال معمول و حفظِ کیفیت و تیراژ روزنامه، ناگزیر به حذفِ امکان بازدید رایگان سایت و به‌تبع آن فروشِ آنلاین مطالب از طریق سایت هستیم. بنابر وضعیتِ اقتصادی اخیر، خاصه گرانی و نبودِ کاغذ موردنیاز برای انتشار روزنامه، در صورتی‌ که متقاضیِ بازدید از سایت روزنامه هستید و جهتِ یاری به امر فرهنگی و امکان ادامه انتشار روزنامه در این مسیر نیز ما را همراهی کنید.

چانچه تا اکنون عضو سایت نیستید، بر روی گزینه ثبت نام کلیک کنید.

چنانچه قبلا ثبت نام کرده‌اید، بر روی گزینه ورود به سایت کلیک کنید.