«اعتماد» چرايي شكست آتشبس ميان دولت سوريه و قسد را بررسي كرد
هراس از تكرار «تراژدي كوباني»
حديث روشني
با وجود آنكه توافق آتشبس ميان دولت سوريه و نيروهاي دموكراتيك سوريه (قسد) به تازگي براي ۱۵ روز ديگر تمديد شده، تنشها در جبهه «عينالعرب» (كوباني) بالا گرفته و دوطرف يكديگر را به نقض صريح اين پيمان متهم ميكنند. در همين راستا ستاد عمليات ارتش سوريه با انتشار بيانيهاي، نيروهاي قسد را مسوول حملات گسترده پهپادي و موشكي به مواضع نظامي و مناطق مسكوني حومه عينالعرب دانست. به گزارش العربي الجديد، دمشق مدعي شد كه قسد با بهكارگيري بيش از ۲۵ پهپاد انتحاري از نوع FPV، آتشبس را به طور آشكارا زير پا گذاشته است. همزمان طبق گفته منابع سوري، اين حملات خسارتي به بار آورد كه شامل انهدام ۴ خودروي نظامي و زخمي شدن شماري از غيرنظاميان است. همزمان گروهي از ناظران ادعا ميكنند كه شبهنظاميان قسد بارها بزرگراه بينالمللي M4 و روستاهاي پيرامون آن را هدف قرار دادهاند. ارتش سوريه اما در واكنش، ضمن اعلام موفقيت در سرنگوني چندين پهپاد قبل از برخورد با هدف، تاكيد كرد كه گزينههاي لازم براي پاسخ به اين تجاوزات و حفاظت از جان شهروندان را در دست بررسي دارد. گفتني است علاوه بر درگيريهاي نظامي، ارتش سوريه از ادامه روند بازداشتهاي هدفمند توسط قسد خبر داد. طبق اين گزارش، نيروهاي قسد با محاصره تعدادي از خانوادهها در نزديكي روستاي «الشيوخ» قصد بازداشت جوانان را داشتند كه منابع آگاه مدعي شدند اين اقدام با مقاومت اهالي روبهرو شد و به زخمي شدن چندين نفر انجاميد. در سوي ديگر، نيروهاي دموكراتيك سوريه با صدور بيانيهاي مدعي شدند كه در پاسخ به حمله ارتش سوريه به روستاي «خراب عشك» در جنوب شرقي كوباني دست به تلافي زدهاند. قسد همچنين ضمن متهم كردن دمشق به نقض آتشبس، تاكيد كرد كه همچنان بر حق دفاع از خود در برابر حملات توپخانهاي پايبند است. اين تحولات در حالي رخ ميدهد كه توافق آتشبس اوليه كه قرار بود ۴ روز به طول بينجامد، از شنبه شب براي مدت ۱۵ روز ديگر تمديد گرديد.
از سايكس-پيكو تا خنجر امريكايي
نشريه اوراسيا ريويو با انتشار گزارشي درباره ريشه تحولات كردي اخير در سوريه آورده است: توافقنامه سايكس پيكو كه نقشه معاصر خاورميانه را پس از جنگ جهاني اول ترسيم كرد، باعث شد كه كردها بزرگترين جمعيت بدون دولت در جهان باشند، به گونهاي كه اين جمعيت در كشورهايي چون عراق، سوريه و تركيه پراكنده شدهاند. كردها مدتهاست كه براي تاسيس سرزمين خود، با نام «كردستان» تلاش ميكنند و براي دستيابي به اين هدف اقدامات قابلتوجهي انجام داده و با قدرتهاي مختلف منطقهاي و جهاني همكاري كردهاند. با اين حال، قدرتهايي كه همواره با آنها همكاري كردهاند، همواره به كردها خيانت كردهاند. در حال حاضر نيز نيروهاي دموكراتيك سوريه (SDF) به رهبري كردها در شمال و شمال شرق سوريه هدف تهاجم گسترده توسط نيروهاي دولتي سوريه و شبهنظاميان وابسته قرار دارند كه با حمايت ضمني ايالاتمتحده همراه است. با استثناهايي اندك، اكثر شهرها و شهركها به سرعت سقوط و نيروهايشان عقبنشيني كردند. با اين حال نيروهاي دموكراتيك سوريه و نهادهاي غيرنظامي آن براي سالها تلاش كردهاند تا يك نهاد سياسي چندمذهبي و چندقوميتي ايجاد كنند. به گزارش اين نشريه و به ادعاي برخي ناظران، سقوط اين پروژه نتيجه مستقيم انشعاب ناگهاني و گسترده قبايل عرب از نيروهاي دموكراتيك سوريه و اداره خودمختار آن بود و همچنين ناتواني كردها در بازتعريف روابط اجتماعي و سياسي با جوامع عرب را برجسته كرده است. اكثر قبايل عرب كه توسط نيروهاي كرد از حكومت ظالمانه و تروريستي داعش رها شده و سپس زندگياي صلحآميز و باوقار را در مناطق تحت اداره كردها در شمال شرق سوريه داشتند، به سرعت تغيير موضع دادند و با نيروهاي احمد الشرع، رييسجمهور سوريه، متحد شدند. به ادعاي اين گروه از ناظران، اين تحولات نتيجه پارادوكسيكال ابيلين است (پارادوكسي است كه در آن، مجموعهاي از مردم به شكل گروهي، تصميم به انجام كاري ميگيرند؛ درحاليكه هر كدام به تنهايي، با انجام آن كار مخالفاند). در هر حال در مقطع فعلي نيروهاي كرد به دليل خيانت ايالاتمتحده كه از حاميانشان بود، در وضعيتي از شوك و بهت بهسر ميبرند، زيرا آنها بيش از دوسوم قلمرويي را كه پيش از اين دراختيار داشتند، در عرض تنها دو هفته ازدست دادهاند. با اين همه به نظر ميرسد همه قبايل عرب به نيروهاي دولتي سوريه نپيوستهاند و تعداد كمي از آنها همچنان در كنار نيروهاي دموكراتيك سوريه هستند. اما به طور خاص، كردهاي سوريه اكنون خود را قرباني خيانت بينالمللي ميدانند، زيرا آنها موثرترين متحد ايالاتمتحده در درگيري سوريه عليه داعش بودند. در طول تاريخ، ديگراني نيز اقدامات فريبكارانه متعددي عليه كردها انجام دادهاند. پس از فروپاشي امپراتوري عثماني در پايان جنگ جهاني اول، پيمان «سور» حق كردها براي داشتن دولت را به رسميت شناخت. وودرو ويلسون، رييسجمهور وقت ايالاتمتحده، متعهد شد كه ظرف دو سال از تاسيس آن حمايت كند؛ با اين حال، وعده او محقق نشد. حال نيز تمام طرفها در حال حاضر كردها را در عرصه سوريه تحت آزار و اذيت قرار ميدهند. دولت سوريه، شبهنظاميان تحت حمايت تركيه، داعش و حتي خود تركيه همگي بر ضد كردها ميجنگند. از همين رو كردهاي سوريه عميقا مأيوس شدهاند. تنها كمكهايي كه ارايه ميشود ازسوي هموطنان كرد كشورهاي همسايه است. براي مثال، اتحاديه ميهني كردستان (PUK) گروه نخبه ضدتروريسم (CTG) خود را براي كمك به نيروهاي كرد در روژاوا اعزام كرده و بنياد بارزاني كمكهاي بشردوستانه قابلتوجهي ارسال كرده است. با اين وجود اين احساس در ميان كردها همواره رايج است كه شركايشان آنها را رها كردهاند. كردها در ده سال گذشته متحدان قابل اعتماد ايالاتمتحده بودند. آنها از ايالاتمتحده و ارزشهاي غربي به طور واقعي حمايت ميكردند و به دليل همكاري خود در مبارزه با گروه تروريستي داعش محبوبيت كسب كردند، جايي كه بيش از ۱۲ هزار جنگجو را ازدست دادند. با اين حال، براي آنها آشكار شده است كه دولت سوريه كه اكنون تحت فرماندهي يك تروريست سابق قرار دارد و خود نيز از ايالاتمتحده حمايت دريافت كرده، آنها را قرباني خواهد كرد. به بياني ديگر در حال حاضر، ائتلافي از شبهنظاميان سابق و عناصر مهمي متعهد به ايدئولوژيهاي افراطي در درون ساختارهاي نظامي و اداري خود، بر سوريه حكومت ميكند. جنايتها عليه جوامع درزي و علوي و همچنين اخيرا كردها، شاهدي بر اين مدعي است كه سوريه در آينده نزديك احتمالا به ثبات نخواهد رسيد. به نظر ميرسد شكست در تداوم يك شورش محلي، تنها عامل سقوط روژاوا نبود. عامل اصلي ارايه پيشنهادي سياسي مبني بر اينكه نيروهاي سكولار و دموكراتيك در منطقه ميتوانند بر حمايت ايالاتمتحده و غرب تكيه كنند، اين شورش را به شكست كشاند. اگرچه گفتار دموكراسي و كرامت انساني شايد گاهي براي يك ديپلمات و نماينده كنگره امريكا جذاب بوده باشد، اما در واشنگتن هيچ اهميتي ندارد!
چرخش بزرگ استراتژيك
به گزارش الجزيره، واشنگتن كه مدتها حامي اصلي نيروهاي دموكراتيك سوريه بود، آتشبس نيمبند اين گروه با دولت موقت سوريه را ميانجيگري كرد اما در اعلام اينكه زمان بازگشت نيروهاي دموكراتيك سوريه به بدنه دولت جديد سوريه فرا رسيده، با دمشق همسو شد. گفتني است تغيير رويكرد شگفتآور ايالاتمتحده مدتها در حال شكلگيري است، به ويژه پس از بركناري بشار اسد در دسامبر2024. با اين همه به باور برخي ناظران حمايت ايالاتمتحده از نيروهاي دموكراتيك سوريه همواره مشكلساز بود و درنهايت محكوم به پايان. به گزارش الجزيره و به نقل از منابعي آگاه در اين رابطه همواره مقاماتي به دولت اوباما هشدار داده بودند كه پشتيباني از نيروهاي دموكراتيك سوريه يك اشتباه راهبردي است كه درگيري را طولانيتر كرده و تنشهاي فرقهاي را عميقتر خواهد كرد. با اين وجود، تصميم گرفته شد تا از نيروهاي دموكراتيك سوريه در نبرد عليه داعش استفاده شود. با اين همه در مقطع فعلي سه اتفاق مهم در شام تحت حاكميت احمد الشرع رخ داده است. به ادعاي ناظران دولت سوريه تاكنون تلاشهاي زيادي انجام داده تا به جامعه كرد اطمينان دهد كه از آنها محافظت خواهد كرد، البته اين درحالي استكه براي كساني كه از درگيري آسيب ديدهاند، كريدورهاي انساني برقرار كرده است! در ۱۶ ژانويه، احمد الشرع، رييسجمهور، فرماني صادر كرد كه به كردها عنوان شهروندي اعطا كرده و زبان كردي را در كنار عربي به عنوان يك زبان ملي به رسميت شناخت. زمانبندي اين اقدام بينقص بود و ادعاي اصلي نيروهاي دموكراتيك سوريه مبني بر مشروعيتشان را خنثي كرد. علاوه بر اين، نيروهاي نظامي و امنيتي سوريه تا حد زيادي از تكرار اشتباهات گذشته كه در سواحل و در سويدا ديده شده و طي آن عليه جوامع اقليت خشونت اعمال شده بود، اجتناب كردند. دومين اتفاق اين بود كه ارتش سوريه مهارت عملياتي چشمگيري را در شكست دادن نيرويي كه توسط امريكا آموزش ديده و مجهز شده بود و مدتها به عنوان تنها شريك منسجم قادر به مقابله با داعش و ساير تهديدات افراطي تلقي ميشد، به نمايش گذاشت. اين رخداد ميتواند اين تصوير را به نمايش بگذارد كه پيروزي احمد الشرع اثر نمايشي قدرتمندي خواهد داشت و اين ادراك واشنگتن را تقويت ميكند كه اكنون يك شريك نظامي مايل و توانمند در دمشق دارد. اين موضوع گزينههاي راهبردي جديدي را براي ايالاتمتحده در حالي كه دامنه و مدت زمان حضور نظامي خود در شمال شرق سوريه را بازبيني ميكند، فراهم ميكند. سومين و مهمترين رويداد اين بود كه دولت موقت سوريه كنترل ميادين نفتي و گازي حياتي را در شمال شرق به دست آورد؛ به گواه برخي تحليلگران، اين امر به طور قابلتوجهي بهبود اقتصاد سوريه را تسريع كرده آنهم در شرايطي كه وابستگي اين كشور به حمايتهاي مالي امريكا را كاهش ميدهد. دولت دونالد ترامپ، رييسجمهور امريكا، خواهان آن است كه سوريه از نظر اقتصادي تابآور شود تا بتواند بخشي از ريسك حاصل از حمايت از الشرع را كاهش دهد. گفتني است اين ميادين كه بيش از ۸۰درصد از توليد نفت و گاز سوريه را تشكيل ميدهند، احتمالا سرمايهگذاري خارجي را جذب خواهند كرد. اگرچه ممكن است شركتهاي انرژي امريكا نيز مشاركت كنند و بدين ترتيب به اقتصاد ايالاتمتحده سود برسانند، اما دولت سوريه نيز از طريق توافق با چندين كشور به دنبال تنوع بخشيدن به شركاي سرمايهگذاري خود است. البته كه اين تحولات همچنان سيال هستند و در هفتهها و ماههاي آينده ممكن است تغييرات زيادي رخ دهد. با اين حال به نظر ميرسد دمشق پس از پيشرفتهاي سريع خود، خردمندانه عمل خواهد كرد، چراكه در حالي كه نيروهاي دموكراتيك سوريه به مناطق عمدتا كردنشين عقبنشيني ميكنند، دولت سوريه احتمالا به دنبال يك توافق مذاكرهشده با آنها باشد، چراكه ادامه درگيريها هزينههاي انساني و اعتباري شديدي را به همراه خواهد داشت.
تقابل ارادههاي سياسي و واقعيتهاي ميداني
در شرايطي كه دقيقا در دقايق آخر شب شنبه، آتشبس ميان دولت سوريه و نيروهاي دموكراتيك سوريه به مدت ۱۵ روز تمديد شد، اين آتشبس نيمبند در كسري از ثانيه از هم فروپاشيد. اگرچه در همان دقايق ابتدايي اعلام اين خبر يك تحول مطلوب تلقي ميشد، زيرا به ديپلماسي فضاي تنفس بسيار موردنياز را ميداد تا شعلههاي جنگ را خاموش، از تشديد تنش منطقهاي جلوگيري كند و شايد حتي راهحل مذاكرهشدهاي را تضمين كند كه بدون آن سوريهاي همه گرايشها نميتوانند در صلح در كنار يكديگر زندگي كنند. با اين همه اما بايد به منشا اين درگيريها نيز توجه داشت. واقعيت اين است كه جرقه اين درگيري، اختلاف بنيادين بر سر اين است كه چه كسي بايد بر شمال شرق غني از منابع كشور در سوريه كه از سال ۲۰۱۵ تحت كنترل نيروهاي دموكراتيك سوريه است، حكومت كند. نيروهاي دموكراتيك سوريه، نيروهايي به رهبري كردها، مناطقي در سوريه را كه داراي جوامع تركيبي هستند، كنترل ميكنند. پس از سقوط بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴ و تاسيس دولت انتقالي، احمد الشرع، رييسجمهور موقت، تلاش كرده تا مناطق پيراموني سوريه را تحت كنترل دولت درآورد و شبهنظاميان مانند نيروهاي دموكراتيك سوريه را در نيروهاي مسلح ادغام كند. اين درحالي است كه مقامات جديد سوريه بدون حاكميت كامل بر تمام قلمرو خود نميتوانند به موفقيت برسند. ازسوي ديگر، نيروهاي دموكراتيك سوريه مدتهاست كه با ادغام مقاومت كرده و براي مناطق تحت حاكميت خود خواستار وضعيت خودمختاري هستند، بنابراين اين مساله اوضاع دمشق را به نقطه جوش رساند و سرانجام منجر به تهاجم رعدآساي ارتش سوريه در هفته گذشته براي تصرف بخشهاي بزرگي از قلمرو تحت كنترل نيروهاي دموكراتيك سوريه شد، به استثناي سه سنگر؛ شهرهاي عمدتا كردنشين كوباني، قامشلي و الحسكه. در عين حال و همزمان گزارشهايي درباره اقدامات خصمانهاي كه توسط نيروهاي وفادار به دمشق انجام شده، ازجمله اعدام و غارت، منتشر شد. همچنين آزادي زندانيان داعش از زندانهايي كه پيش از اين توسط پرسنل نيروهاي دموكراتيك سوريه اداره ميشد نيز براي بسياري زنگ خطر را به صدا درآورده است، به ويژه در ميان شك و شبهههاي ديرينه كه اقليتي از نيروهاي دخيل در عمليات و همچنين آزادي زندانيان شامل مرداني با پيوندهاي گذشته با گروههاي تروريستي مانند القاعده و داعش هستند. با اين حال نيروهاي دموكراتيك سوريه نيز خود شهرتي در اعمال خشونت و سركوب دارند. مهمترين چهرههاي اين گروه به طور نزديك با حزب كارگران كردستان (PKK) مرتبط هستند، سازماني كه ادعا ميكند براي خودمختاري مناطق اكثريت كردهاي تركيه ميجنگد، اما توسط آنكارا، واشنگتن و بروكسل به عنوان يك گروه تروريستي تلقي ميشود. با اين وجود، شكستهاي اخير نيروهاي دموكراتيك سوريه ميليونها كرد سوري را نسبت به احتمال جابهجايي دستهجمعي و نقض حقوق بشر برجسته كرده، بالاخص پس از درگيريهاي خشونتآميز ميان نيروهاي دولتي در مناطق اكثريت علوي و درزي در سال گذشته كه گواهي است براي نگرانيشان. گفتني است تهاجم دمشق اثر متحدكنندهاي بر كردهاي كشورهاي همسايه ازجمله تركيه و عراق داشته است. كردها با انگيزهاي از حس همبستگي و خطر مشترك، از مرزها عبور ميكنند تا از سنگرهاي نيروهاي دموكراتيك سوريه حمايت كنند؛ رويكردي كه ميتواند درگيري را طولانيتر كرده و خطر تشديد تنش را افزايش دهد. به گزارش نشنال، سوريه اما درنهايت، مدتهاست به عنوان يك محور ژئوپليتيك درنظر گرفته ميشود كه در آن شكايتهاي محلي اغلب بحرانهاي منطقهاي و حتي جهاني را شعلهور ميكند. از همين رو ناظران ميگويند رويدادهاي هفته گذشته اين حقيقت را به تصوير ميكشد. چالش كنوني كشور مربوط به وضعيت آينده اقليتهاي قومي شام ازجمله كردهاست. در اين ميان برخي ناظران و منابع آگاه مدعياند احمد الشرع سزاوار قدرداني است، چراكه تلاش كرده نگرانيهاي اقليتها را تسكين دهد و اخيرا فرماني صادر كرده كه حقوق، شهروندي و زبان كردها را به رسميت ميشناسد. اما نيروهاي دموكراتيك سوريه خواستار مطالبات بيشتري هستند، ازجمله كنترل بر سرزمينهايي كه اكثريت جمعيت آنها را كردها تشكيل نميدهند. احتمالا به همين دليل است كه برخي كارشناسان معتقدند كه آتشبس نقض شده فرصتي كوتاه براي گفتوگو در مورد اين بود كه چگونه نيروهاي دموكراتيك سوريه ميتوانند در دولت مركزي ادغام شوند. اما سوال مهم اين است كه آيا دمشق ميتواند با خواستههاي كردها در مورد نمايندگي سياسي، تقسيم منابع و حفاظت در برابر ادغام اجباري كنار بيايد يا خير، چراكه به نظر ميرسد چنين سازشي نه تنها براي مبارزه با داعش حياتي است، بلكه براي آينده خود كشور نيز ضروري است. بنابراين، ذينفعان، چه در داخل و چه در خارج از سوريه، نياز فوري دارند تا به يك توافق مذاكره شده در مورد اين مسائل دست يابند، در غير اين صورت دمشق ممكن است جنگ را ببرد، اما اين خطر همواره وجود دارد كه هرگز صلح پايدار به دست نيايد.