• ۱۳۹۹ جمعه ۱۴ آذر
روزنامه در یک نگاه
امکانات
روزنامه در یک نگاه دریافت همه صفحات
تبلیغات
online صفحه ویژه كانال تلگرام روزنامه اعتماد

30 شماره آخر

  • شماره 4414 -
  • ۱۳۹۸ دوشنبه ۲۴ تير

برگي از تاريخ آزاديخواهي ايران

مقاله و خطابه دو حربه مشروطه‌خواهان

رضا مختاري

تيرماه با نام محمدعلي‎شاه قاجار گره خورده است. تولد او، كودتايش عليه مشروطه و خلع او از سلطنت در اين ماه رخ داده است. او به اقدام عليه مجلس اول و مشروطه‎خواهان شهره است، اما از همان دوره ولايتعهدي در تبريز ميانه خوشي با آزاديخواهان نداشت. در ابتداي ولايتعهدي با قتل فجيع ميرزاآقاخان كرماني، شيخ‎احمد روحي و خبيرالملك كارش را آغاز كرد. در دوره پادشاهي هم مخالفت با مشروطه را تا برچيدن مجلس
ادامه داد.

آنچه در باغ ارگ تبريز بر سر سه يار سيدجمال‎الدين اسدآبادي آورد، بعدها درباره عده‎اي از مشروطه‎خواهان تكرار كرد. مخالفانش او را تنها در قامت يك مستبد مي‌ديدند، اما در دوره‌هاي متأخر برخي مانند فريدون آدميت و محمدعلي همايون كاتوزيان با نگاهي نخبه‏گرايانه مشروطه‎خواهان تندرو مانند سيدحسن تقي‎زاده را مانعي براي مصالحه مشروطه‎خواهان ميانه‎رو با او مي‎دانند. آنچه بايد در اين باره مدنظر قرار داد، وجوه مختلف اين نزاع است؛ نزاعي كه از همان ابتداي بر تخت نشستن محمدعلي‎شاه چهره نمايان كرد. از امتناع او در دعوت نمايندگان مجلس به مراسم تاجگذاري تا مقاومت در برابر امضاي متمم قانون اساسي از موضع سختش در قبال مشروطه حكايت داشت. در اين ميانه به نزاع مشروطه و مشروعه به عنوان حربه‎اي در جهت مقاصد خود دامن زد. برخي از مخالفانش مانند سيدمحمدرضا مساوات شيرازي نيز ادب مخالفت را رعايت نكرده و سطح نزاع را به ملكوك‎ساختن مادرش كشاندند. مخالفاني از اين سنخ شهرت بد مادرش، تاج‎الملوك با لقب ام‎خاقان، دختر اميركبير را به عنوان نقطه‎ضعف او مي‎پنداشتند.

شاه در اين باره رفتار مدني كرد و از مساوات به دادگاه شكايت برد. مساوات اما غيرمدني رفتار كرد و براي صحت گفتارش به جمع‎آوري طومار و امضا اقدام كرد. نهايت، كار با وساطت عضدالملك به مصالحه رسيد. شاه اما كينه اين رفتار را در دل نگاه داشت.

البته همه مخالفان از اين سنخ نبودند. آنچه امثال تقي‎زاده در پافشاري بر اصول مشروطه مي‎كردند، اقدام بجايي بود. تجربه هم نشان داده مستبدين با عقب‎نشيني و زبان ليّن طرف مقابل كوتاه نمي‎آيند. تنها مي‎توان به رفتارهايي چون اقدام براي ترور امين‎السلطان و محمدعلي‎شاه خرده گرفت كه به نهضت پيشرو مشروطه خدشه وارد شد. با به توپ بسته‎شدن مجلس، روزنامه‎نگاران و واعظان سياسي مهم‎ترين قربانيان محمدعلي‎شاه بودند. دو گروهي كه در تهييج توده‎ها عليه او و مشروعيت‎زدايي از مقام سلطنت در نزد عوام سخت كوشيده بودند.

واعظان از همان پيش از مشروطه نقش مهمي در آگاهي و تهييج مردمان داشتند. شيخ‎محمد سلطان‎الواعظين، سيدجمال واعظ اصفهاني و ميرزانصرالله ملك‎المتكلمين واعظاني بودند كه منابرشان سلاحي كوبنده در مقابل استبداد بود. آنان با استفاده از سنت خطابه كه براي انتقال مفاهيم ديني به زبان ساده به توده‎ها به كار مي‎رفت، جهت انتقال مفاهيم سياسي بهره بردند. اگر تا پيش از اين، وعاظ و خطبا حلقه اتصال فقيهان و توده‎ها در انتقال مفاهيم ديني بودند، حال به حلقه اتصال نخبگان سياسي و توده‎ها تبديل شده بودند.

با پيروزي انقلاب مشروطه روزنامه‎نگاراني چون ميرزاجهانگيرخان صوراسرافيل، مساوات، سلطان‎العلماي خراساني (روح‎القدس)، علي‎اكبر دهخدا و ... در آگاه‎كردن توده‎ها به اين وعاظ پيوستند. روزنامه‎نگاري از انحصار نخبگان حكومتي خارج شد. دهخدا به زبان توده‎ها از بيان دخو مي‎نوشت و سيداشرف‎الدين گيلاني به فهم آنان مي‎سرود. مقاله و خطابه دو حربه مهم مشروطه‎خواهان عليه استبداد محمدعلي‎شاهي بود. سيدحسن تقي‎زاده، نماينده مردم تبريز، نه به جهت كسوت نمايندگي‎اش كه به مدد خطابه‎هايش در مجلس شهره عام و خاص شده بود. خطابه‎هاي سيدجمال واعظ از چنان محبوبيت و نفوذي برخوردار بود كه در نشريه الجمال نيز منتشر مي‎شد. بي‎جهت نبود كه واعظان سياسي و روزنامه‎نگاران هدف اصلي انتقام شاه بودند. كساني مانند مساوات، دهخدا و تقي‎زاده بخت يارشان بود كه از چنگال محمدعلي‎شاه گريختند. ديگراني چون صوراسرافيل، ملك‎المتكلمين و سلطان‎العلما اما در دوم تيرماه در باغشاه تاوان زبان و قلم سرخ خود را پرداختند. سيدجمال هم كه مقتول باغشاه نشد، در بروجرد تاوان اين دشمني را داد. در مشروطه سنت وعظ و خطابه در پيوند با محصول مدرنيته، يعني روزنامه قرار گرفت و در مهم‎ترين نهضت آزاديخواهي ايرانيان رهاورد و شهيداني برجسته از خود به يادگار گذاشت.

پژوهشگر تاريخ

ارسال دیدگاه شما

ورود به حساب کاربری
ایجاد حساب کاربری
عنوان صفحه‌ها
کارتون
کارتون