• ۱۳۹۸ يکشنبه ۳۱ شهريور
روزنامه در یک نگاه
امکانات
روزنامه در یک نگاه دریافت همه صفحات
تبلیغات
online كانال تلگرام روزنامه اعتماد

30 شماره آخر

  • شماره 4438 -
  • ۱۳۹۸ سه شنبه ۲۲ مرداد

نابغه شدن

محسن آزموده

كار فلسفه از جمله به چالش كشيدن باورها و عقايدي است كه عموم آنها را به عنوان حقيقت مسلم و بديهي پذيرفته، مثل اين باور رايج كه نوابغ، اين‌گونه يعني نابغه‌ زاده مي‎شوند و در نتيجه كسي كه همگان او را نابغه مي‎خوانند، گويي مادرزادي نابغه است. ما در همه حوزه‎ها و حيطه‎ها افرادي را نابغه مي‎ناميم و كسي نيز در نبوغ آنها شك ندارد، داوينچي، اينشتين، نيوتن، فرويد و موتسارت نابغه‎اند، آدم‎هاي خاص و ممتاز كه در حوزه‎هايي چون علم، هنر و ادبيات آثاري جاودانه خلق كرده‎اند و به مراتبي رسيده‎اند كه به سادگي نمي‎توان به آنها نايل شد. مطابق باور مذكور، اين آدم‌ها يك يا چند ويژگي ناشناخته و مرموز، اما در هر صورت ذاتي و جبلي دارند كه با جوهر و سرشت‎شان آميخته است، اين ويژگي ناشناخته را نبوغ مي‎خوانيم و معتقديم حضور آن در يك فرد، بر اساس عواملي ناشناخته و پيشيني است و ربطي به محيط و شرايط پرورشي ندارد و نهايت نقشي كه شرايط بيروني مي‎تواند ايفا كند، آن است كه زمينه را براي ظهور و بروز آن مهيا مي‎كند يا شرايط بد باعث مي‎شود كه آن ويژگي ذاتي در نطفه خفه شود.

برخلاف اين ديدگاه رايج و مسلط اما واقعيت اين است كه نابغه به قول جامعه‎شناسان يك برساخته اجتماعي است، يعني نوابغ در محيط و شرايط مساعد و مناسب خانوادگي، اجتماعي، فرهنگي و سياسي پرورش مي‎يابند و در نتيجه چنين نيست كه نوابغ واجد چيزي هستند كه ديگران فاقد آن هستند. در تبيين بالا، نبوغ عنواني است براي ناشناخته‎هاي ما. يعني وقتي نمي‎توانيم تبيين و توضيح معقولي از ظهور آدم‎هايي فراتر از انتظار عموم ارايه كنيم، نام آن را نبوغ مي‎ناميم. اما كارل پليچ در كتاب خواندني و جذاب «نيچه جوان: برآمدن نابغه» اين نكته را درباره فيلسوف شهير و خشمگين آلماني نشان مي‎دهد. بعيد است كسي در نابغه بودن نيچه شكي داشته باشد. او تقريبا تمام ويژگي‎هاي يك نابغه را به معنايي كه در عرف مي‎شناسيم، داراست. در سنين كم استعدادش شكوفا مي‎شود، در جواني آثاري گرانسنگ مي‌نويسد، تنهاست و از برقراري روابط اجتماعي عرفي با ديگران ناتوان است و در ميانسالي ديوانه مي‎شود و ده سال پاياني زندگي، در بستر جنون شطحيات مي‎گويد و در آستانه سده بيستم از دنيا مي‎رود، قرني كه بدون شك او يكي از استوانه‎هاي انديشه فلسفي آن است. كارل پلچ، استاد برجسته تاريخ دانشگاه آكسفورد در آغاز اين زندگينامه خواندني و روش‎مند، بحث مفصلي درباره مفهوم نبوغ مي‎كند و نشان مي‌دهد كه خود اين مفهوم، حاصل عصر روشنگري و تحولات پس از آن بود، معنايي براي «ظهور قهرمانان رمانتيك قرن نوزدهم» و نوعي اشراف‎سالاري فكري؛آرماني كه در قرن نوزدهم جوانان جاه‎طلب و مغرور را شيفته خود كرده بود. اما بدون ترديد، همه اين جوانان جوياي نام به مقام شامخ نابغه نايل نمي‎شدند. بدون شك نابغه شدن، به عوامل كثيري ربط داشت. كم نبودند جوان‎هايي كه سخت‎كوش‎تر يا به لحاظ بهره هوشي برخوردارتر از نيچه بودند، يا كساني كه پدران و اجدادشان به لحاظ فكري يا مالي يا سياسي نخبه بودند. اما در ميان اين ‎همه معدودي چون نيچه و ماركس و فرويد نخبه شدند و اين نشان مي‎دهد كه نبوغ با بهره هوشي بالا يا سخت‎كوشي يا‌ زاده شدن در خانداني نام‎دار يا حتي صرف اراده فرد نسبت مستقيم ندارد، اگرچه ممكن است در مطالعه زندگي دقيق هر نابغه‎اي برخي از اين عوامل پررنگ‎تر باشند. بنابراين پژوهش جذاب و عميق كارل پلچ، ضمن نشان دادن برساخته بودن مفهوم نبوغ، در مورد يكي از بلامنازع‎ترين نوابغ يعني نيچه نشان مي‎دهد كه نبوغ او چندان هم كه فكر مي‎كنيم، ذاتي و جبلي يا حتي ناشناخته و توضيح‌ناپذير نيست؛ يعني به قول فلاسفه نبوغ يك كيفيت اوليه يا عرض ذاتي انساني نيست، بلكه حتي انتساب آن به يك فرد، با اجماع همگان امكان‎پذير مي‎شود، يعني ممكن است فردي توسط گروهي نابغه و توسط گروهي ديگر ديوانه يا شياد خطاب شود. در نهايت به تعبير يكي از نوابغ، نابغه كسي است كه با مهارت و هوشمندي بتواند منابع و مراجع خود را پنهان ‎كند!

ارسال دیدگاه شما

ورود به حساب کاربری
ایجاد حساب کاربری
عنوان صفحه‌ها
کارتون
کارتون
اطلاع رسانی

با توجه به افزایش هزینه‌های تولید روزنامه در چند ماهِ اخیر، و تلاش ما در راستای ادامه انتشار روزنامه «اعتماد» به‌روال معمول و حفظِ کیفیت و تیراژ روزنامه، ناگزیر به حذفِ امکان بازدید رایگان سایت و به‌تبع آن فروشِ آنلاین مطالب از طریق سایت هستیم. بنابر وضعیتِ اقتصادی اخیر، خاصه گرانی و نبودِ کاغذ موردنیاز برای انتشار روزنامه، در صورتی‌ که متقاضیِ بازدید از سایت روزنامه هستید و جهتِ یاری به امر فرهنگی و امکان ادامه انتشار روزنامه در این مسیر نیز ما را همراهی کنید.

چانچه تا اکنون عضو سایت نیستید، بر روی گزینه ثبت نام کلیک کنید.

چنانچه قبلا ثبت نام کرده‌اید، بر روی گزینه ورود به سایت کلیک کنید.