گزارشي اسنادي - پژوهشي - روزنامهنگاري
نگهداري از تاريخ گذشته وطن
مريم مهدوياصل ٭
اشاره - پس از پرداختن به گزارشهاي باستانشناسي ايران كه در چندين شماره تقديم خوانندگان گرامي روزنامه «اعتماد» شد، امروز در گزارش حاضر كه متمركز بر انتشار اسناد قوانين داخلي و بينالمللي است، اين سوال را طرح ميكنیم كه چرا آثار و ابنيه تاريخي و موزهاي ايران از ارزش فرهنگ باستاني برخوردارند و نميتوان آنها را با معيار ارزش ملي كه بين دو جنگ جهاني اول و دوم و با تشكيل ساختار ملت - دولتها در اروپاي غربي به وجود آمد و مبتني است بر «نژادپرستي» و «برتري قومي»، مورد بررسي و مطالعه قرارداد؟ براي پاسخ دادن به اين سوال ميتوان گفت خوشبختانه منابع بسيار ارزشمندي در آرشيو مركز اسناد مجلس و همچنين اداره اسناد ديپلماسي فرهنگي وزارت امورخارجه نگهداري ميشوند كه ميتوانند مورد استفاده علمي پژوهشگران و روزنامهنگاران به ويژه در حوزه باستانشناسي ايران قرار گيرند. درهمينراستا امروز به برخي از اين اسناد تاريخي اشاره ميشود.
نخستين نشريه انجمن آثار ملي
در رساله يك، نشريات «انجمن آثار ملي»، فهرست مختصري از آثار و ابنيه تاريخي ايران كه در شهريور ۱۳۰۴ از سوي مطبعه مجلس در تهران چاپ شده و اكنون در بخش چاپ سنگي و سربي كتابخانه مجلس نگهداري ميشود، در بخشي از «مقدمه» آن نوشته شده است: «در وطن ما كه يكي از قديمترين ممالك صاحب تاريخ محسوب ميشود يادگارهايي از ادوار مختلفه گذشته موجود است كه هركدام حاكي از تمدن يك دوره گذشته و عظمت تاريخي يك مرحله از مراحل حيات ماست [مااست]. آشنا شدن با آثارباستاني ايران و كوشش درحفاظت آنها وظيفه هر ايراني ميباشد. متاسفانه تابحال [تا به حال] اقدام موثري دراينباب بعمل نيامده و كمتركسي از ايرانيان با آثار موجوده تاريخ گذشته وطن خود آشنايي دارد درصورتيكه در خارج از ايران تاريخ گذشته و آثار قديمه ايران بياندازه جالب دقت بوده و بسيار اشخاص منورالفكر [روشنفكر] را بخود مشغول داشته است. يكي از علماي نامي تاريخ و آثار گذشته ايران جناب آقاي پرفسر [پرفسور] هرتسفلد آلماني است كه زحمت بسياري دراينباب مبذول داشته و در اروپا در ايرانشناسي شهرت تامي دارد... پس از ورود جناب پرفسر هرتسفلد بطهران هيات موسسه انجمن آثار ملي كه براي سعي در حفظ و جمعآوري آثار تاريخي ايران ازطرف عده علاقهمندان آثار تاريخي ملي تازه تشكيل شده بود و مايل باستفاده از علم علماء بزرگ و متخصصين ايرانشناس ممالك اروپا و امريكا بود مقدم آقاي پرفسر را عزيز و موقع را براي استفاده از اطلاعات گرانبهاي معزياليه مغتنم شمرده از ايشان خواهش تحرير فهرست مختصري از آثار و ابنيه تاريخي نمود... .»
حفاظت از آثار باستاني در زمان جنگ
درحالي كه حسين بحرالعلومي، دانشيار دانشكده ادبيات و علوم انساني دانشگاه تهران، كتاب «كارنامه انجمن آثار ملي» از سال ۱۳۰۱ تا ۱۳۵۵ش. را به نگارش درآورده، عيسي صديق در بخشي از «سرآغاز» اين كتاب به مهمترين كارهاي اين انجمن پرداخته كه برخي از آنها عبارت است از: «ساختن آرامگاه براي بزرگان نامور ايران چون فردوسي، ابنسينا، سعدي، نادرشاه، خيام، شيخ عطار، كمالالملك، باباطاهر، صائب، شيخ روزبهان، سيبويه، شاه شجاع، شيخ ابوالحسن خرقاني، ابن يمين، ابوالحسن بيهقي، اوحدي و... كمك به تعمير بناهاي تاريخي ايران در اصفهان و شيراز و خراسان و... طبع و نشر آثار بزرگاني كه براي آنان آرامگاه ساخته شده است و... .» آغاز به كار انجمن آثار ملي و اقدامات و ابتكارات آن، اما نتايج مفيد ديگري هم در طول زمان، براي نگهداري از ابنيه و آثار فرهنگي ايران باستان در بر داشته است. چنانچه در بخشي از سند ديپلماسي فرهنگي وزارت امورخارجه كه از سوي اداره تعليمات عاليه و روابط فرهنگي وزارت فرهنگ به تاريخ ۲۳/11/1333به وزارت امورخارجه نوشته شده، آمده است: «... چندي قبل بنا به تقاضاي كميسيون ملي يونسكو در ايران يك نسخه از گزارش مورخ ۶ تيرماه ۱۳۳۳ جناب آقاي دكتر رعدي راجع به قرارداد حمايت اموال فرهنگي در زمان جنگ و پروتكل منضم به آنكه يك نسخه از آن نيز به آن وزارت فرستاده شده براي مطالعه كميسيون نامبرده ارسال گرديد. اينك كميسيون ملي يونسكو ضمن اعاده گزارش جناب آقاي دكتر رعدي جواباً پيشنهادها و نظريات ايشان را تاييد و تقاضا كردهاند باتوجه به اهميت قرارداد مذكور نسبت بتصويب آن در مجلسين بنحوي كه ايشان پيشنهاد نمودهاند اقدام لازم بعمل آيد. از طرف وزير فرهنگ...»
قانون تفكيك وزارت فرهنگ
در سير تاريخي اين فعاليت فرهنگي مشاهده ميشود كه در اسناد آرشيوي وزارت امورخارجه پهلوي دوم نه تنها درسالهاي ۱۳۴۳ و ۱۳۴۴ش. به موضوعهاي «تاسيس موزه راجع به تاريخ ايران» و «حفظ، نگهداري و مرمت آثار باستاني» پرداخته شده، بلكه پيش و بعد از اين تاريخ، يعني در هر دو دوره حكومت پهلوي اول و دوم به اسناد ديپلماسي فرهنگي در رابطه با سايركشورهاي جهان اشاره شده كه درجهت ارتقاي سطح شناخت و حفاري باستانشناسي ايران بوده است. ضمناينكه در مركز اسناد مجلس درسال ۱۳۴۳ش. نيز لايحهاي مبني بر تفكيك وظايف وزارت فرهنگ از سوي دفتر نخستوزيري تنظيم و تقديم قوه مقننه شده كه در بخشي از اين قانون تصويب شده در مجلسهاي شوراي ملي و سنا نوشته شده است: «... ماده۳-وزارت فرهنگ و هنر عهدهدار پيشرفت فرهنگ و هنر و حفظ و توسعه و شناساندن ميراث كهن و تمدن باستاني كشور ميباشد. تبصره: اداره كل باستانشناسي و كتابخانه ملي و ساير سازمانهاي تابع وزارت فرهنگ كه وظايف آنها با وظايف وزارت فرهنگ و هنر ارتباط دارد و همچنين هنرهاي زيباي كشور طبق تصويبنامه هيات وزيران با بودجه مصوب و كارمندان آن به وزارت فرهنگ و هنر منتقل ميگردد كه طبق قوانين و مقررات مربوط وظايف محول را انجام خواهند داد... ماده ۸ - دولت مامور اجرا اين قانون است. نخست وزير - وزير فرهنگ»
بخشنامه وزارت امورخارجه
در ادامه اين سير تاريخي، براي توجه به نگهداري و ارزشگذاري ابنيه و آثار فرهنگي ايران باستان كه در جهان معاصر از آن با ادبيات غرب و تحت عنوان آثار ملي نام برده ميشود، اما در برگي ديگر از اسناد ديپلماسي فرهنگي ايران در وزارت امورخارجه نوشته شده است: «اداره روابط فرهنگي وزارت امورخارجه - تاريخ۴۲/۲/ ۱۳۴۵ - بخشنامه به كليه نمايندگيهاي... درخارجه - بنابر گزارش وزارت فرهنگوهنر عدهاي از اتباع كشورهاي خارج به عنوان باستانشناسي يا مردمشناسي وارد كشور شده و بدون اطلاع وزارت مزبور به بررسي و تحقيق درباره آثار باستاني و تاريخي كشور ميپردازند و در اين صورت امكان هرگونه لطمه يا تجاورز باين [به اين] قبيل آثار و انتشار مطالبي خلاف حقيقت همواره وجود خواهد داشت. خواهشمند است به متصديان امر دستور فرمايند هنگام مراجعه اين قبيل اشخاص جهت تحصيل رواديد ورود بايران [به ايران] مراتب را بوزارت فرهنگ و هنر اطلاع داده و بايشان [به ايشان] گوشزد نمايند كه براي بررسي و تحقيق در اين قبيل موارد لازم است پس از ورود بايران بلافاصله به مقامات مسوول وزارت مزبور مراجعه نمايند تا تسهيلات لازم براي ايشان فراهم و مطالعات آنان زيرنظر مامورين مربوط انجام گيرد. از طرف وزير امورخارجه»
كنفرانس حفظ ميراث فرهنگي
و البته درپايان سال ۱۳۴۶ش. در ميان اسناد ديپلماسي فرهنگي وزارت امورخارجه مشاهده ميشود كه باتوجه به تاثير مسائل زيست محيطي انسان كه برپايه صنعتيشدن است، رويكرد ويژهاي به نگهداري از ابنيه و آثار فرهنگي ايران باستان لحاظ شده است. چنانچه در برگي ديگر از اين اسناد نوشته شده است: «سفارت ايران - پاريس - تاريخ 24/۱2/۱۳۴۶ - وزارت امورخارجه - موضوع: كنفرانس حفظ ميراث فرهنگي - كارشناسان كشورهاي جهان بنا بدعوت مديركل يونسكو در پاريس گرد آمدهاند تا طرح قراردادي را درباره حفاظت آثار و ابنيه تاريخي تهيه كنند. توسعه و نفوذ تمدن جديد خطرات تازهاي براي ميراث فرهنگي ملل به وجود آورده است. ايجاد سدها و راهها و اكتشافات معادن و توسعه شهرها و بنياد ساختمانهاي جديد و عمليات عمومي و خصوصي ديگر در بسياري از مناطق جهان مسائل مهمي را از نظر حمايت و حفاظت ابنيه و آثار تاريخي پديدار ساخته است. براي چارهجويي اين مشكلات و پيشبيني وسائل فني مورد نياز و رعايت جنبههاي قضايي و حقوقي آن يونسكو ضرورت تنظيم يك قرارداد بينالمللي را خاطرنشان ساخته و اينك نمايندگان كشورهاي عضو يونسكو در مجمعي از روز ۲۱اسفند ماه ۴۶ با خطابه مديركل يونسكو افتتاح شد بررسي اين موضوع مهم را آغاز كردهاند. طرح قرارداد باتوجه باقدامتي [به اقداماتي] كه سابقا از نظر حفظ اموال فرهنگي در موقع جنگ و منشور حفاظت ابنيه تاريخي و همچنين اعلاميه اصول همكاري فرهنگي بينالمللي و معرفي ميراث فرهنگي ملل با ارتباط با جهانگردي و توسعه اقتصادي انجام شده تهيه خواهد گرديد و نتايج آن براي كشورهايي مانند كشور ما كه واجد ميراث فرهنگي عظيم هستند بسيار قابلتوجه و سودمند خواهد بود و بر اثر آن اقدامات جديدي در كشورهاي عضو صورت خواهد گرفت. از ايران آقايان سناتور مهندس فروغي مشاور فني سازمان ملي حفاظت ابنيه تاريخي و فريدون اردلان دبيركل كميسيون ملي يونسكو دراين مجمع شركت دارند و درآخرين جلسه كنفرانس آقاي اردلان نماينده ايران برياست كميسيون تهيه توصيهنامه انتخاب گرديده است. سفير»
منابع: مركز اسناد و بخش چاپ سنگي و سربي كتابخانه مجلس
٭ روزنامهنگار و پژوهشگر