خطرناكترين نقطه اشتعال جنوب آسيا اين روزها نه در مرز هند و پاكستان، بلكه در امتداد مرز افغانستان و پاكستان در حال شكلگيري است. تشديد حملات تحريك طالبان پاكستان (TTP) و اتهام اسلامآباد به طالبان افغانستان مبني بر پناه دادن به اين گروه تروريستي، تنشهاي مرزي را به سطحي رسانده كه ميتواند به بحراني بزرگتر با پيامدهاي گسترده براي منطقه تبديل شود، از همين رو ميتوان گفت جنوب آسيا امروز در آستانه رويارويي دو رقيب مسلح به سلاح هستهاي، يعني هند و پاكستان قرار ندارد، بلكه درگير تنش در غرب منطقه و در امتداد مرز افغانستان و پاكستان است. تنشهاي جاري ميان اين دو همسايه حالا به مرحلهاي رسيده كه هر لحظه ممكن است شعلهورتر شود و پيامدهايي مخرب براي كل منطقه به همراه بياورد.
سال خونين پاكستان
در همين راستا مايكل كوگلمن، پژوهشگر ارشد امور آسياي جنوبي فعال در شوراي آتلانتيك با انتشار يادداشتي در فارن افرز هشدار داده كه پاكستان نزديك به ۲۰ سال است كه شاهد حملات متعدد تحريك طالبان پاكستان (TTP) بوده است؛ گروهي شبهنظامي كه هدفش سرنگوني دولت پاكستان و تبديل اين كشور به يك امارت اسلامي است. اسلامآباد، طالبان افغانستان را متهم ميكند كه به نيروهاي TTP پناه ميدهد و به آنها اجازه ميدهد از خاك افغانستان عليه پاكستان عمليات انجام دهند. از زمان بازگشت طالبان به قدرت در افغانستان در سال ۲۰۲۱، فعاليتهاي تروريستي خشن در پاكستان افزايش يافته و اين شبهنظاميان اغلب نيروهاي امنيتي را در نزديكي مرز هدف قرار ميدهند.طبق گزارش موسسه مطالعات منازعه و امنيت پاكستان، اسلامآباد در سال ۲۰۲۵ مرگبارترين سال خود را در يك دهه تجربه كرد و بيشتر خشونتها توسط گروههاي تروريستي، ازجمله تحريك طالبان پاكستان، انجام شد. يكي ديگر از سازمانهاي تحقيقاتي پاكستان موسوم به موسسه مطالعات صلح پاكستان نيز ۶۹۹ حمله تروريستي را در سال ۲۰۲۵ ثبت كرد (افزايش ۳۴درصدي نسبت به سال ۲۰۲۴) كه منجر به كشته شدن ۱۰۳۴ نفر شد (افزايش ۲۱درصدي نسبت به سال قبل).
آتش بسي شكننده
عمر مديا، رسانه رسمي تحريك طالبان پاكستان، ادعا ميكند اين گروه در سال ۲۰۲۵، ۳۵۷۳ حمله انجام داده و ۳۴۸۱ نفر را كشته است. اين ارقام احتمالا اغراقآميز هستند؛ با اين حال، روند كلي صعودي حملات عميقا نگرانكننده است. همچنين اين واقعيت كه تحريك طالبان پاكستان ميتواند از سلاحهاي پيچيدهتر، ازجمله پهپادها، استفاده كند، اوضاع را بدتر ميكند و پاكستان ممكن است در آينده نزديك با حملات ويرانگرتر و مرگبارتري روبهرو شود.در ماه اكتبر، پاكستان كاروان تروريستي در كابل را هدف حملات هوايياش قرار داد و همچنين به اهداف تحريك طالبان پاكستان در استان پكتيكا افغانستان حمله كرد. اين حملات باعث پاسخ تلافيجويانه طالبان به پستهاي مرزي پاكستان شد و سپس به دور ديگري از حملات پاكستان در افغانستان انجاميد. مذاكرات پس از آن با ميانجيگري قطر و تركيه نتوانست طالبان را براي مهار تحريك طالبان پاكستان متعهد كند، هر چند دو بازيگر به آتشبس موقت دست يافتند. جديدترين دور مذاكرات، اينبار با ميانجيگري عربستانسعودي، در پايان ماه نوامبر برگزار شد اما پيشرفت كمي داشت. چند روز بعد، نيروهاي پاكستاني و طالبان به تبادل آتش پرداختند و پنج غيرنظامي افغان را كشته و چندين غيرنظامي ديگر را در دوطرف مرز زخمي كردند.
پلن پاكستان
در هفتههاي اخير، طالبان و ارتش پاكستان جنگ لفظي را تشديد كردهاند. در اوايل ژانويه، ذبيحالله مجاهد، سخنگوي ارشد طالبان، پاكستان را متهم كرد كه با قدرتهاي خارجي، ازجمله ايالاتمتحده، براي بيثبات كردن افغانستان همكاري ميكند و هشدار داد: «پاكستان نبايد روياي تسلط بر افغانستان را در سر بپروراند.» چند روز بعد، احمد شريف چودري، سخنگوي ارتش پاكستان، در يك كنفرانس مطبوعاتي طولاني طالبان را محكوم كرد و گفت: «تروريستها اعم از داعش، القاعده و ديگر گروههاي شبهنظامي منطقهاي، همه يك پدر دارند - طالبان افغانستان.» (از قضا، خود پاكستان از زمان پيدايش طالبان در دهه ۱۹۹۰ تا پايان جنگ به رهبري ايالاتمتحده در افغانستان در سال ۲۰۲۱، از اين گروه حمايت مالي ميكرد). در همين راستا گروهي از ناظران، چهرههايي چون موردگان فيلدسمن، كارشناس مسائل امنيتي مدعي نشانههايي هستند كه به واسطهاش پاكستان ممكن است در حال برنامهريزي براي حملهاي به دره تيراه، دژ تحريك طالبان پاكستان در شمالغرب اين كشور و نزديك مرز افغانستان باشد و هزاران نفر اين منطقه را تخليه كردهاند.
خواجه آصف، وزير دفاع پاكستان، قريبالوقوع بودن يك عمليات نظامي را رد كرده، اما اذعان داشته است كه صدها جنگجوي تحريك طالبان پاكستان در تيراه زندگي ميكنند و اين منطقه ميتواند در آينده هدف عملياتهاي پاكستان قرار گيرد. با رد درخواستهاي پاكستان براي مهار تحريك طالبان، پاكستان ازسوي طالبان و باتوجه به تعهد پاكستان به ريشهكن كردن اين گروه تروريستي، به نظر ميرسد اين درگيري تشديد شود. همچنين روشن شده است كه اين درگيري در برابر تلاشهاي ميانجيگري خارجي نيز مقاوم است، از همين رو ناظران ميگويند اگر افغانستان و پاكستان واقعا وارد درگيري مستقيم شوند، اين درگيري نهتنها ميتواند هر دو كشور را بيثبات كند، بلكه ممكن است محرك حملات شبهنظاميان عليه امريكاييها و منافع امريكا در جنوب آسيا شده، به بيثباتي در منطقه گستردهتر دامن بزند و حتي به افزايش تنش ميان هند و پاكستان منجر شود.
زمان انتخاب فرا رسيده!
نه طالبان و نه پاكستان انگيزهاي براي كاهش تنش ندارند و همين موضوع خطر جنگ تمامعيار را افزايش ميدهد. طالبان ارتباط نزديكي با تحريك طالبان پاكستان دارند و معمولا به متحدان شبهنظامي خود حمله نميكنند؛ پس از حملات ۱۱ سپتامبر نيز طالبان، حتي در مواجهه با حمله نظامي ايالاتمتحده، از تحويل رهبران القاعده خودداري كرد. بخشي از اين محاسبه به حفظ انسجام ميان جناحهاي مختلف طالبان برميگردد. اگر طالبان تحريك طالبان پاكستان را اخراج كرده يا عليه آنها از زور استفاده كند، خطر ناآرامي داخلي در صفوف خود و آشكار شدن شكاف ميان رهبري سياسي عملگراتر در كابل و رهبري عالي مستقر در قندهار، كه عمدتا از چهرههاي تندرو تشكيل شده، افزايش مييابد.طالبان همچنين نگرانند كه كنار گذاشتن تحريك طالبان پاكستان، اين گروه را به سمت داعش شاخه خراسان، شاخهاي از اين گروه تروريستي كه در افغانستان فعاليت دارد، سوق دهد. تا اينجا، اعضاي طالبان در دفاع از تحريك طالبان پاكستان جبههاي متحد را حفظ كردهاند.
چرايي مخالفت طالبان با خواستههاي اسلامآباد
طالبان همچنين انگيزههاي سياسي براي ناديده گرفتن خواستههاي پاكستان دارند. باتوجه به اينكه بخش زيادي از مردم افغانستان علاقهاي به پاكستان ندارند -زيرا، از قضا، پاكستان زماني از شورشيان طالبان حمايت و به آنها پناه داده بود- طالبان با
به چالش كشيدن اسلامآباد ميتواند مشروعيت داخلي به دست آورد. اگر ادامه سرسختي طالبان به حملات هوايي بيشتر پاكستان منجر شود، افغانها دور پرچم جمع ميشوند و از رژيم طالبان حمايت ميكنند. در همين حال، پاكستان نيز تمايلي به مصالحه ندارد. ارتش اين كشور -كه متحمل بيشترين حملات تحريك طالبان پاكستان شده- سياست پاكستان در قبال افغانستان را ديكته ميكند و احساس ميكند طالبان به اين بازيگر خيانت كرده است. مذاكرات قبلي با تحريك طالبان پاكستان نيز زماني به شكست انجاميد؛ رايزنيهايي كه در جريانش اين گروه خواستههايي غيرقابل قبول براي دولت پاكستان مطرح كرد؛ ازجمله اجراي قانون مورد ادعايشان در سراسر كشور و خروج نيروهاي پاكستاني از مناطق نزديك مرز كه عملا به معناي واگذاري قلمرو به تحريك طالبان پاكستان بود.اما نگرانكنندهترين نكته براي پاكستان، روي آوردن طالبان به هند است. در دهه ۱۹۹۰، دهلينو با طالبان خصومت داشت و از دشمن اصليشان، يعني اتحاد شمال، حمايت ميكرد؛ جرياني كه سرانجام در سال ۲۰۰۱ با حمايت امريكا در كابل به قدرت رسيد. سپس هند در پروژههاي زيرساختي مختلف سرمايهگذاري كرد و حضور ديپلماتيك خود را در افغانستان گسترش داد؛ روندي كه باعث ناراحتي پاكستان شد. بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱ به نظر ميرسيد پايان دخالت قابل توجه هند در افغانستان را نويد ميدهد. با اين حال، اميرخان متقي، وزير امور خارجه طالبان در اكتبر يك هفته را در هند گذراند و مجموعهاي از ديدارهاي سطح بالا، ازجمله ديداري با همتاي هندي خود، سوبرامانيام جايشانكار، برگزار كرد. پس از آن، متقي گفت «آينده روابط هند و افغانستان بسيار روشن به نظر ميرسد» و هند نيز براي نخستينبار از سال ۲۰۲۱ سفارت خود را در كابل بهطور كامل بازگشايي كرد. روابط تجاري دو كشور هم ممكن است دوباره رو به رشد باشد.در ماه نوامبر، حاجي نورالدين عزيزي، وزير تجارت طالبان، با مقامهاي دولتي هند و رهبران تجاري در دهلينو ديدار و درباره فرصتهاي تجاري و سرمايهگذاري گفتوگو كرد. دو طرف همچنين از تاسيس «اتاق مشترك تجارت و صنايع» خبر دادند كه ميتواند مشاركت تجاري بيشتري را تقويت كند. در ماه دسامبر، نور جلال جلالي، وزير بهداشت طالبان، سومين مقام ارشد طالبان بود كه در سه ماه گذشته به هند سفر كرد. در ۸ دسامبر، عاصم منير، رييس نيروهاي مسلح پاكستان و قدرتمندترين رهبر اين كشور، هشدار شومي داد. او در سخنراني خود خطاب به افسران نظامي گفت طالبان بايد ميان ارتباط با پاكستان و ارتباط با تحريك طالبان پاكستان، يكي را انتخاب كنند. منير تلويحا گفت اگر طالبان تحريك طالبان پاكستان را برگزيند، پاكستان ممكن است به اقدامات تنبيهي شديدتري عليه اين بازيگر
متوسل شود.
خطر تشديد تنش
به باور مايكل كوگلمن، پاكستان چند گزينه پيش رو دارد؛ اين كشور ميتواند عملياتهاي تهاجمياش عليه جنگجويان تحريك طالبان پاكستان را در مناطق مرزي تشديد كند -اقدامي كه ممكن است در دره تيراه انجام دهد- يا از اهرم اقتصادي خود عليه كابل بهره بگيرد؛ ازجمله تهديد به توقيف داراييها و اموال طالبان در پاكستان يا قطع كامل تجارت با افغانستان. با اين حال، مشكل پاكستان اين است كه بسياري از اين اقدامات را پيشتر آزموده و نتيجهاي نگرفته است. ارتش پاكستان پيش از اين در تيراه و مناطق اطراف آن عمليات انجام داده، اما اين اقدامات نتيجهاي پايدار نداشته است. پاكستان همچنين در ماه اكتبر تجارت را متوقف كرد و اگرچه اين اقدام به كاهش نسبي حملات انجاميد، طالبان را وادار نكرد به حمايتش از تحريك طالبان پاكستان پايان دهد. اگر تحريك طالبان پاكستان دوباره موج حملات را افزايش دهد، تنها گزينه واقعي باقيمانده براي پاكستان ممكن است تشديد اقدامات از طريق گزينههاي پرريسكتر باشد؛ ازجمله حملات زميني براي هدف قرار دادن مواضع تحريك طالبان پاكستان در آن سوي مرز، داخل افغانستان. به باور اين تحليلگر، هرگونه تشديد تنش، پيامدهايي نگرانكننده براي منطقه خواهد داشت. طالبان بر حاكميت سرزميني افغانستان تاكيد دارد و حملات مداوم مرزي پاكستان -به ويژه اگر به عمق افغانستان كشيده شود- ميتواند حملات شبهنظاميان تحت حمايت طالبان را در سراسر پاكستان تحريك كند. از منظري ديگر بايد گفت طالبان وفاداري طيف گستردهاي از گروههاي شبهنظامي را جلب كرده و توان جذب نيروهاي راديكال تازهنفس را هم دارد. براي تحريك طالبان پاكستان كه از پيروزي طالبان در افغانستان در سال ۲۰۲۱ الهام گرفته و مشتاق تكرار آن در پاكستان است، چنين وضعي ميتواند برنامههاي اين گروه براي سرنگوني دولت فعلي پاكستان و تبديل اين كشور به يك امارت اسلامي را پيش ببرد. بمبگذاري خودرو در اسلامآباد در ماه نوامبر كه به كشته شدن ۱۲ نفر انجاميد، ميتواند نشانهاي شوم باشد. اين نخستين حمله به غيرنظاميان در پايتخت پاكستان طي نزديك به يك دهه گذشته بود.جماعت الاحرار، شاخهاي بسيار خشن از تحريك طالبان پاكستان، ابتدا مسووليت اين بمبگذاري را برعهده گرفت اما سپس آن را انكار كرد؛ احتمالا به اين دليل كه تحريك طالبان پاكستان در سالهاي اخير اصرار داشته غيرنظاميان را هدف قرار نميدهد. با اين حال، جماعت الاحرار كه در چند سال گذشته نسبتا كمتحرك بوده، پيشتر در نقاط مختلف كشور غيرنظاميان را هدف قرار داده است؛ ازجمله حمله عيد پاك در پاركي در لاهور در سال ۲۰۱۶ كه ۷۵ كشته برجا گذاشت. همچنين اين گروه در سال ۲۰۱۶ مسووليت حملهاي را پذيرفت كه در جريان آن دو كارمند پاكستاني كنسولگري ايالاتمتحده (در چارچوب ماموريتي مرتبط با آژانس مبارزه با موادمخدر امريكا) كشته شدند.
وقتي تمايلي براي كاهش تنش وجود ندارد
بين سالهاي ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۴، تحريك طالبان پاكستان و ديگر شبهنظاميان عليه نيروهاي امنيتي و غيرنظاميان در سراسر پاكستان هزاران حمله را انجام دادند؛ حملاتي كه شهرهاي بزرگ را نيز دربر ميگرفت. در اين دوره، بيش از 5 هزار نيروي امنيتي و 16 هزار غيرنظامي جان خود را از دست دادند. تشديد تنش ميان افغانستان و پاكستان ميتواند بزرگترين تهديد تروريستي پاكستان را كه يادآور آن دوره طولاني و خونين است، دوباره شعلهورتر كند. تشديد تنش همچنين ميتواند افغانستان را بيثبات كند و خطر تروريسم بينالمللي را افزايش دهد. اگر پاكستان رسما در برابر طالبان موضع بگيرد، اسلامآباد ممكن است به ايجاد و مسلح كردن گروههاي ضدطالبان روي بياورد، رهبران طالبان را هدف قرار دهد و حتي از تلاشها براي سرنگوني رژيم طالبان حمايت كند. شكلگيري درگيريهاي تازه در افغانستان، فضاي خشونتآميز و بيثباتي را كه به سود گروههاي شبهنظامي فعال در آنجاست -ازجمله داعش-خراسان- تشديد ميكند. داعش-خراسان در سالهاي اخير حملاتي را تا روسيه پيش برده و همچنين در اروپا و ايالاتمتحده طرحهايي داشته كه خنثي شدهاند. از منظري ديگر تنشها در مرزهاي غربي پاكستان ميتواند به شكلگيري كشمشهايي در مرزهاي شرقي اين كشور هم منجر شود. پاكستان هم طالبان و هم هند را به حمايت از گروههاي شبهنظامي فعال در خاك خود متهم كرده است. اگر همزمان با افزايش حملات در پاكستان، روابط هند و طالبان گرمتر شود، اسلامآباد ممكن است كابل و دهلينو را به تباني متهم كند. در چنين وضعي، پاكستان قادر است از طريق نيروهاي نيابتي خود دست به اقدام عليه هند زده و خطر درگيري تازهاي را با همسايه بزرگ خود به جان بخرد. پس از درگيري دو كشور در ماه مه ۲۰۲۵، دهلينو هشدار داد كه حملات تروريستي آينده در هند را به منزله اقدام جنگي تلقي خواهد كرد.
بازي دو سر باخت؟
باتوجه به سرسختي پاكستان و طالبان، قدرتهاي خارجي براي كاهش تنشها وارد عمل شدهاند. تلاشهاي قطريها، سعوديها و رهبران تركيه -كه پاكستان از آن استقبال كرده- در مذاكرات فقط دستاوردهاي محدودي داشته و دوطرف صرفا بر حفظ آتشبس توافق كردهاند.چين ممكن است بهترين گزينه براي ميانجيگري باشد. اين كشور در اين پرونده ذينفع است (تحريك طالبان پاكستان به اتباع و سرمايهگذاريهاي چيني در پاكستان حمله كرده است)، اهرم فشار دارد (طالبان به دنبال جذب سرمايه چيني براي پروژههاي زيرساختي هستند) و سابقه نقشآفريني را هم در كارنامهاش ثبت كرده؛ چنانكه در آگوست ۲۰۲۵، وانگ يي، وزير امور خارجه چين با مقامهاي طالبان و پاكستان در كابل ديدار داشت و بر همكاري با اسلامآباد و كابل براي مقابله با تروريسم تاكيد كرد. پكن خواستار كاهش تنش و گفتوگو شده است، اما طالبان ممكن است به دليل اتحاد عميق چين با پاكستان، چين را ميانجي بيطرف نداند.درنتيجه، احتمال وقوع درگيري بيشتر ميان افغانستان و پاكستان همچنان وجود دارد. چنين درگيرياي ميتواند خونين باشد، هزاران نفر را آواره كند، منطقه را بيثبات و تروريسم جهاني را دامن بزند؛ موضوعي كه جهان نميتواند از آن چشمپوشي كند.