تاريخچه و متن قراردادهاي مربوط به
نفت ايران
اشاره -كتاب سفيد، تاريخچه و متن قراردادهاي مربوط به «نفت ايران»، از مجموعه كتب اهدايي منوچهر اقبال به كتابخانه مركزي دانشگاه تهران است كه در سال ۱۳۴۴ خورشيدي توسط شركت ملي نفت ايران چاپ شده است. منوچهر اقبال (۲۱ مهر ۱۲۸۸ - ۴ آذر ۱۳۵۶) كه در سال ۱۳۲۸ق. يعني سال دوم پادشاهي احمدشاه قاجار به دنيا آمد، سياستمدار، پزشك بيماريهاي عفوني، رييس دانشگاه تهران و دانشگاه تبريز، مديرعامل شركت ملي نفت ايران، وزير بهداري، وزير فرهنگ و... نخستوزير در زمان حكومت پهلوي بوده است.
او در بخشي از پيشگفتار كتاب «نفت ايران» با عنوان رييس هياتمديرعامل شركت ملي نفت ايران نوشته است: «ايران در نيمكره شرقي نخستين كشوريست [كشوري است] كه در دهه اول قرن بيستم منابع نفتي و ذخاير تحتالارضي آن كشف گرديد و بناي باعظمت سازمان صنايع نفتي آن پيريزي شد. از اولين قراردادي كه شصت و پنجسال پيش براي بهرهبرداري از منابع نفتي ايران بسته شد تابحال تحولات شگرفي در جهان رخ داده است و صنايع نفت ايران و قراردادهاي مربوط بآن نيز با تحولات شگفتانگيز و سريع دنياي مترقي پيش رفته است.
روزي كه قرارداد معروف دارسي در ايران بسته شد هنوز كورههاي صنايع سنگين و كشتيهاي بخار با سوخت ذغالسنگ گرم ميشد و شايد كمتر كسي ميدانست كه اهميت فرآوردههاي نفتي در دنياي مترقي بپايه و مايه امروز برسد.
از تاريخ انعقاد قرارداد دارسي بيش از بيست و اندي سال نگذشته بود كه... امتياز دارسي لغو گرديد و اين گام بلند و استوار ديگري بود كه در راه استقلال اقتصادي ايران در آن زمان برداشته شد.
قرارداد سال ۱۹۳۳ باتوجه بمقتضيات زمان، حوزه عمليات شركت سابق نفت انگليس و ايران را محدود كرد، ميزان درآمد ملي ايران را بالا برد و بسياري از شرايط ديگر را بنفع ايران تغيير داد ليكن دنيا سريعا رو بترقي ميرفت و تحول و دگرگوني و جهش بزرگي كه در اثر جنگ دوم بينالمللي در جهان پديدار گرديد موجب كوتاهي عمر قرارداد ۱۹۳۳ شد و... صنايع نفت در سراسر كشور ملي گرديد و روز بيست و نهم اسفند سال ۱۳۲۹ اصل ملي شدن صنايع نفت ايران بتصويب مجلس شوراي ملي رسيد.
در سال ۱۳۳۳ شمسي قراردادي با شركتهاي نفتي مشهور بكنسرسيوم نفت منعقد شد و قانون مربوط بآن بتصويب رسيد.
با عقد قرارداد مذكور صنايع ملي نفت ايران كه مدتي دچار فترت و ركود شده بود زير نظارت قانوني شركت ملي نفت ايران مجددا بهكار افتاد... قانون نفت تدوين و در سال ۱۳۳۶ بتصويب مجلسين شوراي ملي و سنا رسيد.
اين قانون بشركت ملي نفت ايران امكان داد كه براي بهرهبرداري بيشتر از منابع نفت ايران در سراسر كشور به تنهايي يا با مشاركت شركتهاي معتبر نفتي جهان اقدام نمايد.
بدنبال اين قانون... دو قرارداد با دو شركت خارجي: انيايتاليايي - و پان آمريكن امريكايي - براساس ۷۵-۲۵ منعقد گرديد.
با عقد اين دو قرارداد اصل پنجاه - پنجاه در بهرهبرداري از منابع نفتي خاورميانه درهم شكست و كشور ما... گام بلندي در جهت تامين منافع بيشتر كشورهاي صاحب نفت در اين منطقه برداشت. ...شركت ملي نفت ايران توانست در زمان تصدي اينجانب قراردادهاي جديدي منعقد كند كه در آنها گذشته از رعايت اصل ۷۵- ۲۵ امتيازات و منافع بيشتري را براي ايران تامين نمايد. اين قراردادها بمنظور بهرهبرداري از منابع بخش يك نفتي واقع در فلات قاره ايران در خليجفارس و با شرايط كاملا بيسابقه منعقد گرديد. يكي از امتيازات اين قراردادها فراهم آوردن موجبات مشاركت مستقيم ايران در فعاليتهاي نفتي جهانيست [جهاني است] بهطوريكه در آينده نزديك كشور ما در كار بازرگاني نفت نقش موثري را كه در خور آنست[آن است] بعهده خواهد گرفت.
از مطالعه اين كتاب كه محتوي قراردادهاي نفت ايران و مباحث مربوط بآنهاست [به آنها است] بخوبي استنباط ميشود كه از آغاز فعاليت صنعت نفت در ايران چه پيشرفتهاي كلي در جهت تامين منافع بيشتر ملت ايران حاصل گرديده است. اين كتاب آينده درخشان و تابناك صنعت نفت ايران را براي همميهنان ارجمند نمودار ميسازد. صنعت عظيمي كه عوائد حاصله از آن ... بمصرف ترقي و آباداني كشور و سربلندي ملت ايران خواهد رسيد... .»
همچنين برخي عنوانهايي كه در بخش «فهرست مندرجات» كتاب «نفت ايران» نوشته شده، عبارتند از: تاريخچه قراردادهاي نفتي ايران (دوران قديم يعني قبل از كشف روش كنوني حفاري - امتيازات دوره قاجاريه)، امتيازنامه دارسي، مقررات پس از مشروطيت، قرارداد ۱۹۳۳، لايحه الحاقي گلشاييان - گس، متن طرح قانوني دائر به طرز اجراي اصل ملي شدن صنعت نفت در سراسر كشور، تشكيل شركت ملي نفت ايران، قرارداد فروش نفت و گاز، قانون نفت، قرارداد با شركت نفت آجيب مينراريا، قرارداد با شركت نفت پانآمريكن، نحوه اجراي قانون نفت، قرارداد شركت نفت فلات قاره ايران، قرارداد شركت نفت بينالمللي دريايي ايران، قرارداد شركت نفت خليجفارس، طرح و تصويب قراردادهاي جديد نفت در مجلسين شوراي ملي و سنا، مندرجات مطبوعات درباره قراردادهاي جديد و... .
منابع: مجموعه اسناد كتابخانه مركزي
و مركز اسناد دانشگاه تهران