«اعتماد» در گفتوگو با رحمن قهرمانپور بررسي میکند
سه بازيگر، سه هدف، يك پيمان
تلاش پاكستان براي گسترش پيمان دفاعياش با عربستان و پيوستن تركيه بدان ظاهرا جنبه نمادين دارد و بعيد است چنين توافقي در عمل بسترساز ائتلافي امنيتي ميان سه بازيگر شود
حديث روشني
در سايه تهديدات امنيتي و تحولات ژئوپليتيكي شتابزده در غرب آسيا، رسانهها گزارش دادند كه پاكستان، تركيه و عربستانسعودي در مرحله نهايي بررسي پيشنويس يك پيمان دفاعي سهجانبه قرار دارند. درحاليكه رضا جيات هيراج، وزير توليدات دفاعي پاكستان اين موضوع را تاييد كرده، اما اين پيمان به طور قابلتوجهي از توافق دفاعي دوجانبه امضا شده ميان پاكستان و عربستان در اواسط ۲۰۲۵ متفاوت است. در همين حال، به ادعاي برخي ناظران اين توافق جديد احتمالا قصد دارد تا از تهديدات منطقهاي و بينالمللي، به ويژه از جمله تهديد ترامپ درمورد تعرفههاي ۲۵درصدي عليه شركاي تجاري ايران، كه ميتواند زنجيره تامين غرب آسيا را مختل كند، جلوگيري كند. با اين حال، هاكان فيدان، وزير امور خارجه تركيه اگرچه مذاكرات جاري را تاييد كرده، اما اذعان كرده كه هنوز به نتيجه نهايي نرسيدهاند. در عين حال، همسويي آنكارا با مواضع رياض و اسلامآباد درمورد تحولات منطقه، پيوستن تركيه به اين پيمان را امكانپذير كرده و مسير را براي شكلگيري يك اتحاد امنيتي جديد هموار ميكند. با اين همه به ادعاي برخي تحليلگران اگرچه عضويت تركيه در اين پيمان هنوز به مرحله امضا نرسيده و در حد تهيه پيشنويس است، اما نشاندهنده نگراني مشترك اين سه كشور در مورد تغييرات سريع امنيتي و تمايل آنها به ايجاد يك چتر بازدارنده جمعي است.
به گفته اين گروه از ناظران، چراكه اين پيمان ميتواند توازن قدرت در منطقه را به طور چشمگيري تغيير دهد. در اين ميان اما هستند گروهي كه مدعياند حتي با پيوستن تركيه به اين ائتلاف به عنوان بازيگري كه خود زير چتر هستهاي ناتو قرار دارد، نميتواند چندان به توسعه و تحقق اهداف اعضاي آن اميدوار بود.
در همين راستا روزنامه اعتماد با هدف ارزيابي اهداف شكلگيري چنين پيماني و پيوستن تركيه به آن با رحمن قهرمانپور، كارشناس مسائل بينالملل گفتوگو كرده است. قهرمانپور در گفتوگوي خود با «اعتماد» ضمن اشاره به وجود چالشهايي در مسير اين پيمان دفاعي همزمان تاكيد كرد حتي پيوستن تركيه نيز به آن نميتواند به معناي توسعه چنين توافقي باشد. مشروح اين گفتوگو را در ادامه ميخوانيد:
رحمن قهرمانپور، تحليلگر مسائل بينالملل در پاسخ به سوال «اعتماد» درباره جزييات پيمان دفاعي عربستان و پاكستان، پيماني كه احتمال دارد تركيه نيز بدان بپيوندد، گفت: در مورد چنين پيماني ابهاماتي وجود دارد. مهمترين آن، اين است كه آيا اين پيمان شامل ايجاد چتر هستهاي پاكستان براي عربستان خواهد بود يا خير. به واقع مسالهاي كه اين پيمان را مهم كرده و حائزاهميت نموده، اين است كه آيا اين پيمان شامل چتر هستهاي خواهد بود يا خير. باقي جزييات آن نيز در چارچوب دفاع متعارف قابل تحليل است.
به باور قهرمانپور به واقع مساله اين است كه پاكستان وعده داده است كه از عربستان دفاع خواهد كرد، هر چند جزييات اين دفاع متعارف همچنان چندان شفاف نيست. اما آنچه كه در عرصه جهاني موردتوجه قرار گرفته، اين سوال است: آيا پاكستان به عربستان تعهدي واقعي داده تا رياض را زير چتر هستهاي خود قرار دهد يا نه. چرا اين مساله مهم است؟ اول اينكه پاكستان خود عضو پيمان انپيتي نيست، بدان معنا كه خارج از پيمان انپيتي كشوري هستهاي شده است، بنابراين انجام اين اقدام خود خلاف حقوق بينالملل است. كشوري كه متعهد به انپيتي نيست، نميتواند به كشوري ديگر تعهد امنيتي و قانوني به معناي حقوق بينالملل بدهد.
اين تحليلگر مسائل بينالملل در ادامه خاطرنشان كرد: نكته دوم اين است كه تاكنون سابقه نداشته كه يك كشور هستهاي كوچك، كه خود قدرت بزرگي نيست، كشور ديگري را زير چتر هستهاي خود قرار دهد. معمولا آنچه كه رايج است، اين است كه مثلا امريكا به عنوان قدرتي بزرگ و هستهاي، كرهجنوبي و ژاپن را زير چتر هستهاي خود درآورده است، يا روسيه بلاروس را. اما سابقه نداشته كه قدرت هستهاي كوچك كشور ديگري را زير چتر هستهاي خود قرار دهد، چراكه اين مساله از لحاظ فني، تبعات و نكات مهمي به دنبال دارد. به عنوان مثال در صورتي كه عربستان هدف اولين حمله هستهاي تلآويو قرار بگيرد، پاكستان در دفاع از پادشاهي در برابر اسراييل به عنوان كشور مهاجم چه واكنشي نشان خواهد داد، از منظري ديگر آيا پاكستان ميتواند در برابر ضربه دوم اسراييل مقاومت كند يا خير؟ اين موضوع بسيار اهميت دارد.
قهرمانپور در ادامه اين گفتوگو تاكيد كرد: يا فرض كنيد كه اگر اسراييل به عربستان حمله هستهاي كرد، پاكستان در دفاع از عربستان، اسراييل را هدف قرار داد، آيا امريكا سكوت خواهد كرد؟ مساله ديگر، مساله هند است. براي هند اهداف پاكستان از اهميت بسياري برخوردار است. لذا اگر بخواهيم در اين زمينه به جمعبندي دست يابيم، مهمترين ابهام در اين باره مواردي است كه بدانها اشاره شد.
در همين راستا پاكستان نيز اين مساله را كامل رد نكرده، هر چند وزير خارجه اين كشور مدعي شده اين پيمان شامل تعهد هستهاي نيست، اما برخي مقامات به گونهاي اذعان كردهاند كه گويي پاكستان چنين تعهدي به عربستان داده است.
اين كارشناس مسائل بينالملل در ادامه گفتوگويش با «اعتماد» خاطرنشان كرد: حال نيز بايد ذيل اين مساله، پيوستن تركيه را مورد ارزيابي قرار داد؛ بازيگري كه خود زير چتر هستهاي ناتو قرار دارد. پايگاه اينجرليك در تركيه، يكي از پنج پايگاه مهم محل استقرار سلاحهاي هستهاي ناتو است، اما تركيه اختيار استفاده از آنها را ندارد. با اين حال، مطابق اصل دفاع دستهجمعي ناتو كه خيلي هم بحثبرانگيز است تركيه زير چتر هستهاي ناتو قرار دارد، بنابراين نيازي به چتر هستهاي جديدي ندارد. با اين همه به اين دليل كه تركيه روابط قديمي نظامي با پاكستان دارد تلاش دارد تا اسلامآباد را به جمهوري آذربايجان نزديك كند.
به نظر ميرسد كه پاكستان نيز به دنبال آن است تا همزمان از اين طريق، تركيه را به عربستان نزديك كرده و اختلافات بين دو كشور را از رفع كند.
به گفته قهرمانپور، ظاهرا اين تمايل بيش از آنكه از جانب تركيه باشد از جانب پاكستان مطرح شده تا به نوعي اسلامآباد، آنكارا را به رياض نزديك كند تا از اين طريق پاكستان بتواند در معادلات امنيتي خاورميانه نقش داشته باشد.
اين تحليلگر روابط بينالملل در ادامه تاكيد كرد: از طرفي اين كشور روابط ديرينه و سنتي با عربستان دارد. يكي از مهمترين كشورهايي كه هميشه به پاكستان كمكهاي مالي ارايه كرده عربستان بوده است. تا همين اواخر كه عمران خان در پاكستان قدرت را دراختيار داشت، روابط بين اسلامآباد و رياض متشنج بود.
گفته ميشود كه يكي از دلايل بركناري عمران خان نارضايتي رياض از عملكرد پاكستان تحت حاكميت عمران خان بود. حال نيز كه ارتش مجددا قدرت را در پاكستان در دست گرفته، شهباز شريف تلاش دارد تا دوباره روابط با عربستان را احيا كند، ضمن اينكه در فاصلهاي كه عمران خان در پاكستان به قدرت رسيد، عربستان روابط خود را با هند گسترش داد و همين گزاره باعث نگراني پاكستان شد.
قهرمانپور همچنين تصريح كرد: بنابراين، هدف اول پاكستان احياي روابط استراتژيك سنتي با رياض است. دوم، اسلامآباد در تلاش است تا مانع نزديكتر شدن عربستان به دهلينو شود. ذيل اين مساله نيز رويكردي در سياست خارجي پاكستان از خرداد ماه تعريف شده و احياي روابط با امريكا در اولويت قرار دارد، چراكه پاكستانيها قصد دارند نشان دهند كه در جنوب آسيا همچنان در جهان نقش مهمي ايفا ميكند، ازجمله در شبه قاره هند، افغانستان، سريلانكا و بنگلادش و اين نزديكي به امريكا ميتواند به معناي تقويت روابط اسلامآباد با واشنگتن باشد.
به اعتقاد قهرمانپور در سياست داخلي پاكستان، ارتش عموما حامي توازن روابط بين امريكا و چين است و چهرههاي سياسي نيز در يك تقسيمبندي ميان خود، بخشي نزديك شدن به چين را مورد توجه قرار ميدهند و بخشي ديگر نزديك شدن به امريكا. اما اكنون هر دو جريان به اين جمعبندي رسيدهاند كه پاكستان بايد يك رابطه متوازن با امريكا و چين به صورت همزمان تعريف كند. در همين راستا نزديكي به عربستان يك پالس مثبتي به واشنگتن ازسوي اسلامآباد است مبني بر اينكه قصد ندارد به چين بيش از حد متعارفي نزديك شود.
اين تحليلگر روابط بينالملل در ادامه به «اعتماد» گفت: پاكستان در مرحله بعدي قصد دارد ترامپ را درباره نقش مهمش در جنوب آسيا و حتي خاورميانه متقاعد كند. كما اينكه ما شاهد بوديم كه حضور شهباز شريف در اجلاس شرم الشيخ درخصوص صلح غزه رخداد بسيار مهمي بود. بالاخص آنكه پاكستان، اسراييل را به رسميت نميشناسد و مكررا با درخواست اين رژيم براي عاديسازي روابط مخالفت كرده است. لذا اين پيمان دفاعي نيز در همين راستا ميتواند نشانهاي از تلاش اسلامآباد براي ايجاد توازن در روابط ميان پاكستان با چين از يكسو و پاكستان با امريكا ازسوي ديگر باشد.
قهرمانپور در ادامه اين گفتوگو خاطرنشان كرد: هدف دوم پاكستان افزايش نقش خود در خاورميانه و معادلات امنيتي غرب آسيا است، از همين رو پاكستان روابط خود با آسياي مركزي و جمهوري آذربايجان را گسترش داده است.
اين گزاره نشان ميدهد كه پاكستان به دنبال آن است تا نقش خود را در منطقه بازتعريف كند. در اين زمينه اين كشور باتوجه به جايگاه ژئوپليتيكي كه دارد و همچنين باتوجه به اينكه قدرت هستهاي است، تلاش ميكند در شرايط در حال گذار در نظام بينالملل، نقش جديدي براي خود تعريف كند. هر چند ميدانيم كه اين كار، بسيار دشوار است.
قهرمانپور در ادامه و در پاسخ به ديگر سوال «اعتماد» درباره انگيزه و اهداف عربستان براي پيوستن به اين پيمان گفت: در اين باره بايد توجه داشت پس از حمله اسراييل و امريكا و ايران، عربستان خواهان پيوستن به اين پيمان شده است. به نظر ميرسد رياض دو انگيزه خيلي مهم از اين اقدام دارد: نخست، پادشاهي درصدد آن است تا بدين طريق پيامي به تلآويو فرستاده و بدين طريق تاكيد كند كه اگر رياض قدرت هستهاي نيست، اما بدون پشتوانه هستهاي نيز نخواهد بود و اين احتمال وجود دارد كه به پاكستان به عنوان قدرت هستهاي نزديك شود. اخيرا نيويورك تايمز با انتشار گزارشي تاكيد كرده كه در سال ۱۹۹۹، عربستان پيشنهاد كرده كه در ازاي يك ميليارد دلار، بمب هستهاي از پاكستان خريداري كند.
ناگفته نماند كه هميشه شايعاتي مبني بر اين مساله وجود داشته كه رياض تهديد كرده اگر ايران هستهاي شود اين پادشاهي نيز بايد خود به قدرتي هستهاي تبديل شود يا از پاكستان سلاح هستهاي دريافت ميكند. بنابراين، رياض با نزديك شدن به پاكستان، ميخواهد به تلآويو اين پيام را ارسال كند كه بدون حامي هستهاي نيست. به گفته اين كارشناس مسائل بينالملل نكته دوم، به نوع مراودات رياض با واشنگتن و موضوع مهم توافق هستهاي احتمالي و صلحآميز با اين كشور باز ميگردد.
عربستان معتقد است اگر امريكا با غنيسازي در ايران و هستهاي شدن هند موافقت كرده، چرا با عربستان هستهاي همصدا نميشود؟ بنابر گزارشاتي، بنسلمان وليعهد سعودي نيز در سفر اخير خود به واشنگتن بر اين مساله پافشاري كرده، اما امريكا هنوز موضعگيري روشني در اين زمينه نداشته است. اما طبق قانون 123 توافق هستهاي، كشورهايي كه قصد دارند با امريكا همكاري هستهاي صلحآميز داشته باشند، موظف به رعايت شروطي هستند. يكي از آن شروط اين است كه بايد از حق غنيسازي در داخل خاك خود صرفنظر كنند، مانند اقدامي كه امارات در اين زمينه انجام داده است. با اين همه به نظر ميرسد بنسلمان نيز خواستار استثنا قائل شدن امريكا براي عربستان شده است.
قهرمانپور در ادامه تاكيد كرد: به اعتقاد من، نزديكي عربستان به پاكستان و ايجاد ابهام در مورد مساله مهم چتر هستهاي، فشاري تعمدي بر واشنگتن وارد كرده است. با اين مضمون كه اگر امريكا با عربستان هستهاي موافقت نكند، رياض به سمت پاكستان خواهد رفت. ناگفته نماند كه اين موضوع براي واشنگتن اهميت دارد، زيرا نظم هستهاي كه خود را پشتيبان آن ميداند، به شدت متزلزل خواهد شد. مساله بعدي، عربستان، عاديسازي روابط با اسراييل است.
به باور من، رياض تلاش دارد همزمان به امريكا و اسراييل اين پيام را مخابره كند كه به لحاظ هستهاي بدون پشتوانه نيست لذا اين دو بازيگر نميتوانند اين پادشاهي را از لحاظ دفاعي تحت فشار قرار دهند. بنابراين نميتوانند مدعي شوند كه رياض ناگزير به تن دادن به عاديسازي روابط خود با اسراييل است، لذا پادشاهي از اين مساله به عنوان برگ برنده در مساله عاديسازي و گرفتن امتيازات بيشتر از امريكا استفاده ميكند.
اين تحليلگر روابط بينالملل در پاسخ به ديگر سوال «اعتماد» درباره چالشها و موانع اين پيمان گفت: به اعتقاد من، اين پيمان دفاعي چندان قابليت گسترش و توسعه نخواهد يافت، چراكه اولا، بنيانگذار آن كشوري مانند پاكستان است كه خود با مشكلات عديده داخلي مواجه است. ثانيا، هند قطعا از تشكيل چنين پيماني راضي نيست و حتي به نوعي ايران نيز در زمره ناراضيان اين پيمان قرار دارد، چراكه گفته ميشود كه يكي از اهداف اين پيمان مقابله با تهديدات ايران عليه عربستان است. بنابراين، خيلي دور از ذهن است كه اين پيمان تبديل به ائتلاف قدرتمند منطقهاي شود و كشورهاي ديگر مشتاق باشند زير چتر آن قرار گيرند. اگرچه پاكستانيها خود تبليغ ميكنند كه عمان درخواست كرده كه عضويت اين كشور مورد بررسي قرار گيرد.
به گفته مقامات پاكستاني به امارات و قطر نيز پيشنهاداتي براي پيوستن به اين پيمان ارايه شده است.
به باور قهرمانپور، واقعيت اين است كه جايگاه كشور بنيانگذار پيمان دفاعي بسيار مهم است. پاكستان كشوري با دولت و اقتصادي ورشكسته و انبوهي از بحرانهاست. كشوري كه حتي در درون نظام خود توان اعمال حاكميت ندارد. در ايالت بلوچستان با مشكلات انبوهي مواجه است. همزمان معضل تحريك طالبان را پيش روي خود دارد. از طرفي درگير منازعه ديرپا و قديمي با هند است. لذا، به اعتقاد من، حتي اگر تركيه هم به اين پيمان بپيوندد، بدان معنا نيست كه نقش برجستهاي در گسترش آن ايفا خواهد كرد. شايد آنكارا صرفا به فروش پهپادهايي به پاكستان و عربستان بسنده كند.
قهرمانپور در پايان گفتوگوي خود با «اعتماد» تصريح كرد: همانگونه كه پيشتر تاكيد شد، انگيزه آنكارا از پيوستن به اين پيمان احتمالا زمينهسازي براي نزديكي آذربايجان و پاكستان است، اما اين پيمان قدرت و قابليت گسترش و تقويت ندارد، لذا حتي اگر تركيه درنهايت به آن بپيوندد، عمدتا تشريفاتي و دوستانه و براي اثبات حسننيت خواهد بود. ضمن اينكه پيوستن آنكارا به اين پيمان دفاعي به معناي قرار گرفتن اين بازيگر زير چتر هستهاي اين ائتلاف نخواهد بود، زيرا اگر تركيه كه خود عضو ناتو است بخواهد زير چتر هستهاي كشور ديگري قرار گيرد، قطعا ناتو واكنش نشان خواهد داد، چراكه اين كشور بايد اطلاعات استراتژيك خود را با عربستان و پاكستان به اشتراك بگذارد. اين موضوع بااهميتي است، چراكه پيشتر نيز شاهد بوديم كه ناتو درقبال خريد
اس-300 و اس-۴۰۰ توسط تركيه از مسكو، كوتاه نيامد، بنابراين، اين پيمان چندان قدرتمند نخواهد بود.