چرا جشنوارههاي سينمايي به هيات انتخاب نياز دارند؟
از سليقه فردي تا داوري جمعي
حسن تهراني
در تاريخ سينما و جشنوارههاي فيلم، ايده «جشنواره بدون هيات انتخاب» يا جشنوارهاي كه عملا توسط يك نفر اداره و انتخاب ميشود، همواره به عنوان نوعي استثنا، تجربهگرايي يا حتي اعتراض به نظام مسلط داوري و گزينش مطرح بوده است. اين مدلها وجود داشتهاند، ديده شدهاند و گاه حتي موفق هم بودهاند، اما نكته تعيينكننده اين است كه تقريبا هيچكدام از آنها هرگز به جايگاه جشنوارههاي مرجع و تاثيرگذار جهاني نرسيدهاند. همين فاصله، خود بهترين نقطه شروع براي فهم چرايي كمياب بودن اين نوع جشنوارهها و ضرورت وجود هيات انتخاب در تمام جشنوارههاي مهم جهان است.
جشنوارههايي كه اساسا هيات انتخاب ندارند، معمولا بر يك اصل ساده بنا ميشوند: هر فيلمي كه شرايط فني يا زماني مشخصي را رعايت كند، پذيرفته و نمايش داده ميشود. اين مدل بيشتر در رويدادهاي فيلمسازي كوتاهمدت، جشنوارههاي دانشجويي، يا برنامههايي با هدف مشاركت و آموزش ديده ميشود. در چنين رويدادهايي، نمايش فيلم خودِ هدف است نه رقابت، اعتبار يا كشف «بهترين» اثر. براي مثال جشنوارههايي كه فيلمها را در قالبهاي بسيار محدود (مانند يك حلقه فيلم، يا توليد در ۴۸ ساعت) ميپذيرند، عملا گزينش هنري ندارند و داوري صرفا پس از نمايش انجام ميشود. در اينجا حذف هيات انتخاب يك تصميم آگاهانه است: تمركز بر تجربه خلق، نه ارزشگذاري زيباييشناسانه. اما همين ويژگي باعث ميشود كه اين جشنوارهها از ابتدا ادعايي براي مرجعيت هنري نداشته باشند .
نوع دوم، جشنوارههايي هستند كه هيات انتخاب ندارند اما همه چيز در دست يك فرد است؛ مدير يا برنامهريز هنرياي كه شخصا تمام فيلمها را ميبيند و انتخاب ميكند. اين مدل بيشتر در جشنوارههاي كوچك، تخصصي يا آرشيوي ديده ميشود. گاه يك مورخ سينما، يك منتقد باسابقه يا يك برنامهريز با جهانبيني بسيار مشخص، جشنوارهاي را براساس سليقه، دانش و وسواس شخصي خود شكل ميدهد. مزيت اين مدل، انسجام فكري و هويتي بالاي برنامه است؛ مخاطب دقيقا ميداند با چه نوع نگاهي روبهروست، اما همين تمركز قدرت، نقطه ضعف آن نيز هست: انتخابها به شدت وابسته به ذهن، محدوديتها و حتي حال و هواي روحي يك فرد ميشود. با بزرگ شدن جشنواره، اين مدل عملا فرو ميريزد، زيرا هيچ فردي قادر نيست هزاران فيلم از سراسر جهان را به تنهايي ببيند، تحليل كند و مسووليت انتخاب آنها را برعهده بگيرد.
نكته مهم اين است كه هر دو مدلِ «بدون هيات انتخاب» يا «تكنفره»، معمولا در جشنوارههايي ديده ميشوند كه يا كوچكاند، يا محلي، يا آموزشي، يا اساسا با هدف اعتبارسازي جهاني شكل نگرفتهاند. اين جشنوارهها اغلب عمر كوتاهي دارند، يا در همان مقياس محدود خود باقي ميمانند. دليلش نه فقدان حسن نيت، بلكه محدوديت ساختاري است.
در مقابل، تمام جشنوارههاي مهم جهان- از قديميترينها تا تاثيرگذارترينها- داراي ساختار انتخاب چندلايهاند. اين جشنوارهها نه تنها هيات انتخاب دارند، بلكه معمولا چندين گروه انتخاب براي بخشهاي مختلف تعريف ميكنند. علت اين امر فقط حجم بالاي آثار ارسالي نيست، بلكه ماهيت «قدرت فرهنگي» جشنواره است. جشنواره معتبر، صرفا محل نمايش فيلم نيست، بلكه نهاد تصميمساز است. انتخاب يك فيلم ميتواند سرنوشت جهاني آن را تغيير دهد، مسير پخش، فروش، جوايز و حتي آينده حرفهاي فيلمساز را رقم بزند. چنين قدرتي نميتواند دراختيار يك نفر يا بدون ساز و كار جمعي باشد.
وجود هيات انتخاب، پيش از هر چيز نوعي تقسيم مسووليت است. وقتي فيلمي انتخاب ميشود يا كنار گذاشته ميشود، اين تصميم محصول گفتوگو، اختلافنظر و مصالحه چند نگاه مختلف است، نه سليقه يا پيشداوري فردي. همين فرآيند جمعي است كه به تصميم نهايي مشروعيت ميدهد. حتي اگر انتخاب نهايي محل انتقاد باشد، ساختار تصميمگيري آن را قابل دفاع ميكند.
دليل ديگر، تنوع فرهنگي و زيباييشناسانه است. سينماي جهان تكصدا نيست. فيلمي كه براي يك برنامهريز شاهكار است، ممكن است براي ديگري بياهميت باشد. هيات انتخاب با تركيب افراد با پيشينههاي فرهنگي، جغرافيايي و فكري متفاوت، امكان ديده شدن طيف گستردهتري از سينما را فراهم ميكند. جشنوارهاي كه ادعاي جهاني بودن دارد، بدون چنين تنوعي عملا دچار خودمركزبيني ميشود.
همچنين، جشنوارههاي بزرگ در معرض فشارهاي گوناگوناند: سياسي، رسانهاي، صنعتي و حتي ديپلماتيك. هيات انتخاب به عنوان يك سپر عمل ميكند. تصميمها به نام يك فرد ثبت نميشوند و جشنواره ميتواند استقلال نسبي خود را حفظ كند. حذف اين ساختار، جشنواره را آسيبپذير، شخصي و گاه متهم به سليقهگرايي يا رانت ميكند.
به همين دليل است كه هر چه جشنوارهاي جديتر، بزرگتر و اثرگذارتر ميشود، ساختار انتخاب آن پيچيدهتر و شفافتر ميگردد. حتي جشنوارههايي كه زماني با مديريت فردمحور آغاز شدهاند، در مسير رشد ناچار به تشكيل هيات انتخاب شدهاند؛ نه از سر بروكراسي، بلكه براي بقا.
درنهايت، جشنواره بدون هيات انتخاب يا جشنواره تكنفره، بيش از آنكه جايگزين مدل كلاسيك باشد، يك «بيانيه» است: بيانيهاي عليه رقابت، عليه سلسلهمراتب يا عليه بازار. اين بيانيهها محترمند، گاه ضرورياند و حتي الهامبخش، اما جهان سينما براي كاركرد حرفهاي، تاريخي و بينالمللي خود، به نهادهايي نياز دارد كه تصميم را از فرد جدا كرده و به ساختار بسپارند، به همين دليل است كه تمام جشنوارههاي مهم جهان - بياستثنا- بر پايه هياتهاي انتخاب شكل گرفتهاند و بدون آنها، اساسا قابل تصور نيستند.