در آستانه ماه ميهماني خدا و رسيدن رمضانالمبارك شيعيان با مناجاتي آشنا ميشوند كه چونان پلي روحاني، جانها را براي آن ضيافت بزرگ آماده ميسازد: «مناجات شعبانيه». اين مناجات كه جانب اميرالمومنين (ع) روايت شده است، تنها يك دعا نيست؛ بلكه منشور تربيتي و به يك معنا نقشه راه سلوك يك بنده به سوي معبود خويش است. آن را ميتوان گل سرسبد ادعيهاي دانست كه در ماه شعبان - ماه پيامبر (ص) - به ما رسيده است. اهميت اين مناجات تا بدانجاست كه علامه مجلسي در «بحارالانوار» (ج ۹۱، ص ۹۷) آن را از «الدعوات» قطب راوندي نقل كرده و فقها و عرفا، همواره بر خواندن آن در اين ماه تاكيد كرده بودند. حتي از معمار كبير انقلاب اسلامي حضرت آيتالله خميني(ره) نقل شده كه گفته بودند مناجات شعبانيه، تنها دعايي در ميان عموم ادعيه است كه گفتهاند همه ائمه بر قرائت آن مداومت و تاكيد داشتهاند. در ادامه به ساختار و برخي فقرات اين دعاي زيبا و دلنشين پرداخته خواهد شد.
ساختار و محورهاي كليدي مناجات
مناجات شعبانيه، ساختاري منسجم و پلكاني دارد كه روح سالك را از مرحلهاي به مرحلهاي بالاتر ميبرد. ميتوان محورهاي اصلي آن را چنين برشمرد:
۱. اقرار به ربوبيت؛ اين دعا در ابتدا با اذعان به بندگي بندگان و ربوبيت حق تعالي آغاز ميشود و در ادامه به اظهاراتي لطيف در مورد كرم و بخشش باري تعالي ادامه مييابد: «إِلهِي لئِنْ طالبتْنِي بِذُنُوبِي لأُطالِبنّك بِعفْوِك...؛ پروردگارا! اگر تو مرا به گناهانم مواخذه كني، من تو را به بخشايشت مواخذه ميكنم...». اين جمله، نشاندهنده شناخت عميق نسبت به ذات خداوند است. بنده، خدا را نه فقط به عنوان قاضي و منتقم كه به عنوان «غفور»، «رحيم» و «جواد» ميشناسد. اين معرفت، پايه هر عبادتي است.
۲. عشق به وصال؛ در فرازهايي از دعا، انسان به روشني شاهد عشقورزي بينظيري با خداوند است. عشقي ميان عبد و معبود كه در كمتر بياني اينگونه به رشته كلمات درآمده است: «فهبْنِي يا إِلهِي صبرْتُ على عذابِك فكيْف أصْبِرُ على فِراقِك؛ پس ببخشاي مرا، اي معبود من! اگر بر عذابت صبر كنم، چگونه بر فراقت صبر كنم؟» اين بيان، اوج نياز و اتكاي مخلوق به خالق است. آن هم نه تنها نيازي ناظر به خالق و مخلوق، بلكه نياز از جنس عبد به معبود، محب به محبوب و عاشق به معشوق! در واقع ميگويد اگر من را به خاطر اعمال ناشايستم مكافات كني و حتي وارد دوزخ و دچار عذاب كني شايد بتوانم دشواريهاي عذاب را تاب بياورم، اما عذاب دوري از تو را هرگز نخواهم توانست تحمل كنم!!
۳. طلب توفيق بندگي و اخلاص
يكي از بلندترين فرازهاي مناجات، درخواست «توفيق الطاعه» و دوري از معصيت است: «... و ألْهِمْنا الذِّكْر مِنْ نِسْيانِك، و الْإِخْلاص فِي مُراقبتِك...؛ و به ما الهام كن يادت را از فراموشيات و اخلاص را در مراقبت از تو». اين فراز نشان ميدهد كه بندگي واقعي، موهبتي الهي است كه بايد آن را طلب كرد. انسان از خدا ميخواهد كه او را شاكر، ذاكر و مخلص قرار دهد، نه اينكه صرفا خود را چنين تصور كند.
۴. توسل به اهل بيت (ع) و درخواست شفاعت
مناجات شعبانيه، حلقه وصل بنده به وسايط فيض الهي، يعني اهل بيت عصمت و طهارت (ع) است: «... و اجْعلْ لِي إِلي رِضْوانِك و إِلي دار السّلامِ سبِيلًا... بِمُحمّدٍ والله الطّيِّبِين الطّاهِرِين» ٭ ٭ (و برايم به سوي خشنوديت و به سوي سراي سلامتي راهي قرار بده... به حق محمد و خاندان پاك و پاكيزهاش) . اين بخش، تجلي ٭ ٭ ولايتمداري٭ ٭ در عبادت است و نشان ميدهد كه تقرب به خدا، بدون تمسك به عترت (ع) ممكن نيست و البته عموم ادعيه شيعه اين اصل حضور جدي دارد.
اهميت و جايگاه مناجات شعبانيه در منظومه ادعيه شيعه
۱. وجه آموزشي؛ اين مناجات، در واقع نوعي آموزش عملي مناجات با خداوند است. به مومن ميآموزد كه چگونه با خدا سخن بگويد: با ادب، با شناخت، با عشق و با اميد.
۲. تطهير درون؛ خواندن اين دعا با تامل، جلاي روح ميبخشد و قلب را از زنگارهاي گناه و غفلت ميزدايد و آن را براي ماه رمضان آماده ميكند.
۳. تركيب بيم و اميد؛ مناجات شعبانيه، نمونهاي كامل از «خوف و رجا» است. از يك سو، بنده از عدل خدا ميترسد و از سوي ديگر، به رحمت واسعه او اميد دارد. اين تعادل، سلامت روحي مومن را تضمين ميكند.
۴. پنجرهاي به قلب ناطق قرآن؛ شناخت مضامين اين دعا، شناخت بخشي از مكتب تربيتي اهل بيت (ع) است كه در ادعيه شيعه بروز و ظهور يافته است.
مناجات، زندگي است
مناجات شعبانيه، تنها متني براي قرائت در روزهاي ماه شعبان نيست، بلكه در واقع برنامه زندگي يك انسان موحد است. اين مناجات به ما ميآموزد كه در همه حال - در شادي و غم، در توانايي و ناتواني - با خدا باشيم و نياز خود را تنها از او بخواهيم. خواندن مناجات شعبانيه با حضور قلب، نوري در درون انسان ميافروزد كه راههاي تاريك زندگي را برايش روشن ميسازد و او را تا آستانه ضيافت الهي در رمضان، همراهي و مهيا ميكند.