• ۱۴۰۰ سه شنبه ۳۰ شهريور
روزنامه در یک نگاه
امکانات
روزنامه در یک نگاه دریافت همه صفحات
تبلیغات
online صفحه ویژه كانال تلگرام روزنامه اعتماد

30 شماره آخر

  • شماره 4536 -
  • ۱۳۹۸ يکشنبه ۲۴ آذر

سرنوشت مشروطه و مرگ نابهنگام آخوند خراساني

رضا مختاري‌اصفهاني

آخوند ملامحمدكاظم خراساني، فقيه و مرجع تقليد شيعه، تبار از خراسان بزرگ و شهر هرات داشت. آخوند شاگردي دو مرجع تقليد بزرگ شيعه، شيخ‎ مرتضي انصاري و ميرزاحسن شيرازي كرد، اما در سياست روشي متفاوت از آنان برگزيد. خراساني نه مانند شيخ ‎مرتضي بر شوون حكومتي فقيه پاي فشرد و نه مانند ميرزاي‌شيرازي بيشتر بر سلطه خارجي حساس بود. شيوه و نظر او تركيبي از آراي دو استادش بود. او از مشروطه حمايت كرد و مجاهدت در راه آن را واجب شمرد. مشروطه‎اي كه او در نظر داشت، توده‎هاي مردم در آن داراي حق بودند و از حق آنان دفاع مي‎شد. از همين‌رو در نوشته‌اي به يكي از نزديكانش نوشت: «غرض ما از اين همه زحمت، ترضيه حال رعيت و رفع ظلم از آنان و اعانه مظلوم و امر به معروف و نهي از منكر و غيرها از قوانين اسلام نافعه للقوم بوده است.» بر مبناي چنين نگاهي، مشروعيت هر حكومتي بر مبناي رفتارش با مردمان سنجيده مي‎شد. چنانكه در اعلاميه‎اي در دفاع از مشروطه آورد: «ملاك، عمل حكومت باشد.» حاصل نگاه آخوند ملامحمدكاظم خراساني را مي‎توان در كتاب «تنبيه‎الامه و تنزيه‎المله» تاليف شاگردش، محمدحسين غروي‌ناييني ديد. آنجا كه مبناي مشروعيت حكومت‎هاي غير ائمه معصوم «رفاهيت عامه» دانسته شده است. ناييني در اين كتاب كه با تقريظ استادش منتشر شد، مشروط ‎كردن سلطنت را از طريق وكلاي ملت دانست. در حالي كه برخي فقها بر مبناي نظريه ولايت، اين مشروطيت را از طريق فقها مي‎دانستند. رفع ظلم از مردمان در نظر آخوند خراساني چندان اهميت داشت كه هر آنچه اعم از ديني و غيرديني به استبداد قوام و استحكام مي‎بخشيد، فاقد مشروعيت بود، چراكه در نظرش رضايت مردمان و رفاه عمومي در تحت استبداد دست‎نايافتني بود. او در مقابله با استبداد، رويارويي با سلطه خارجي را هم فرو نمي‎نهاد. در اين باره هم تمامي جنبه‎هاي اين سلطه را مدنظر داشت. آخوند خراساني توجه به اقتصاد ملي را براي مقابله با اين سلطه لازم مي‎دانست. از همين‌رو وقتي سيدجمال واعظ‌اصفهاني و عده‎اي از همفكرانش «شركت اسلاميه» را در حمايت از توليدات داخلي تاسيس كردند، با حمايت آخوند مواجه شدند. همچنين در زمان اشغال ايران توسط روس‎ها كه به بهانه حضور مورگان شوستر امريكايي صورت گرفت، به تحريم كالاهاي روسي فتوا داد. آخوند اما تنها در حوزه فتوا و نظر باقي نماند. او علاوه بر تحريم كالاهاي روسي، درس خود را در نجف تعطيل كرد و براي مقابله با اشغال ايران عازم شد. عزيمت او با همراهي ديگر فقيهان شيعه و مردمان مواجه شد. نكته آنكه پس از ناكامي فقيهان شيعه در جنگ‎هاي ايران و روس در زمان فتحعلي‎شاه، آنان در صدور فتواي جهاد محتاط شده بودند. حال آخوند خراساني با چنين اقدامي نشان داد در رفع ظلم از مردم ايران چه توسط استبداد داخلي و چه اشغالگران بيگانه مصمم است. مرگ نابهنگام او اما اين حركت ملي را ناكام و ناتمام گذاشت. مشروطه‎اي كه آخوند خراساني مجاهدت براي آن را واجب شمرده بود، به تيغ هرج و مرج و دخالت بيگانگان گرفتار آمد. معلوم نيست او اگر زنده بود، چه مسيري در حمايت از مشروطه پيش مي‎گرفت. هر چند نظراتش ميراثي گرانبها در حمايت از حق مردم بود، اما حوادث ايران و منطقه به گونه‎اي پيش رفت كه شاگردان و فرزندانش به سمت حمايت از دولت مقتدر و متمركز حتي با وجود تعطيلي مشروطه رفتند. گفتني است آخوند در كثرت شاگردانش كه به مقام مرجعيت رسيدند، بي‎همتاست.

ارسال دیدگاه شما

ورود به حساب کاربری
ایجاد حساب کاربری
عنوان صفحه‌ها
کارتون
کارتون