نويسندگان و بازخواني «حقوق شهروندي»
محمد تقوي
ستون «جنگوصلح» به قلم محمد تقوي از اين پس به صورت هفتگي منتشر خواهد شد. تقوي نويسنده، منتقد و مدرس شناختهشده داستاننويسي است كه در اين ستون ميكوشد قرائتي برآمده از جهانبيني ادبياش را از شرايط امروز ايران و جهان با خوانندگان «اعتماد» در ميان بگذارد.
تاريخ بشر و زندگي انسان فراز و نشيبهاي حيرتانگيزي دارد. جداييها، جنگها، خصومتها و درگيريها هميشه با ما همراه بوده است و همينطور آشتي و اتحاد و گاهي پيوستن به همديگر. گاهي مرزها در ميانه زندگي مردماني كشيده شده است كه ديرسالي با هم زندگي كردهاند و تاريخ مشتركي دارند و حالا بين دو نيمه افتراق افتاده است. زبان مشترك، فرهنگ و دين و آيين مشترك اغلب اين پيوستگي را تسهيل كرده است اما با كوچكتر شدن دنيا در عصر حاضر انگار همه كشورها با هم همسايه شدهاند و شايد اشتراكات آدمياني كه در اين كشورها زندگي ميكنند با يكديگر زياد نباشد. ممكن است سالها خصومت اين فاصلهها را زيادتر هم كرده باشد. شايد به همين دليل گاهي كاتاليزورهاي سنتي و تاريخي كاركرد سابق را نداشته باشند و حتي گاهي بر آتش افتراق دامن بزنند. خصومتهايي هستند كه دهها سال طول كشيدهاند و طرفين دلايل زيادي براي ادامه جنگ و اثبات حقانيت خود دارند و جدال فكري و سياسي و فرهنگي و تاريخي و حتي گاهي مذهبي ساليان درازي است كه ادامه دارد. در اين بحبوحه جدالهاي بيپايان آيا ادبيات داستاني ميتواند در ادراك متقابل آدمها با هم نقشي بازي كند؟ به نظر ميرسد جريانها و قدرتهاي سياسي علاقهمند باشند جدال را در حوزه ادبيات هم ادامه بدهند و ادبيات را به يك مهره در شطرنج سياسي جهان يا منطقه يا كشور تبديل كنند. ميگويند ملاحظات سياسي در جوايز بزرگي مثل نوبل ادبيات بيتاثير نيستند. چه برسد به جوايز ادبي رسمي داخلي كشورهايي مثل كشور ما. البته كه تامينكننده بودجه ارادهاش را تحميل ميكند و سياستهاي فرهنگي خودش را پيش ميبرد، چون پيشفرض اين است كه همهچيز روشن است و بايد طرف درست تاريخ ايستاد. پس يك رويكرد به ادبيات استفاده از آن به عنوان يك سلاح است براي مقاومت يا جنگ يا فتح سرزمينهاي دور و نزديك يا انقلاب يا اصلاحات يا هر جنبش سياسي اجتماعي ديگري. همه هم معتقدند حق با آنهاست و نويسندگان و شاعران بايد حقانيت آنها را در عرصه ادبيات نشان بدهند و بدي و خوبي را در آثارشان با معيارهاي آنها بسنجند. فكر ميكنم مفهوم ادبيات متعهد هم در همين فضا شكل ميگيرد. نكته اينجاست كه در داستان همه ارزشهاي اجتماعي از ديد شخصيت يا راوي روايت ميشود و همهچيز بستگي دارد به او و جايگاهش و نوع نگاهش به جهان. بعد مخاطب داستان را ميخواند، ميبيند كه نگاه راوي با نگاه او زاويه دارد. فكر ميكنم اين زاويه و تفاوت يكي از مهمترين دلايلي است كه همه ما را به خواندن يا شنيدن داستان علاقهمند ميكند. اصولا مهمترين ارزش داستاني يك روايت تفاوت آن با وقايع روزمره و جنبه شگفت آن است. داستان براي اثبات فلسفه يا داوري نوشته نميشود. داستاننويس فيلسوف نيست. قرار هم نيست داوري كند. نويسنده روايتي فراهم ميكند تا فلسفه و اخلاق و سياست و جنگ و صلح را از منظر راوي داستان درك كنيم. يكي از شخصيتهاي تولستوي در رمان جنگ و صلح فكر ميكند، ميتواند فاصله جنگ تا صلح را با ترور ناپلئون طي كند و به جنگ پايان بدهد و بخشي از اين رمان عظيم روايت قصد و نيت و برنامه سفر او تا اردوگاه و لشكر ناپلئون است. احتمالا امروز نتوانيم جنگ بزرگ فرانسه و روسيه را اينقدر ساده كنيم اما به ياري نويسنده بزرگي مثل تولستوي ميتوانيم دنياي شخصيت داستان او را درك كنيم و از منظر او تا حدي ببينيم زندگي در آن زمستان سرد روسي چگونه بوده است.
در ادبيات حماسي خودمان هم در شعر و داستان آثار درخشاني در مورد جنگها و هماوردي قهرمانان با خصم وجود دارد. همانطور كه در تمام زبانهاي زنده دنيا چنين ادبياتي هست، شاهنامه، ايلياد، اديسه و ديگران. جنگ بخشي از زندگي انسان است و كدام داستاننويسي است كه بتواند بخشي از زندگي انسان را نديده بگيرد. مساله اين است كه در جهان داستان هيچكدام از اجزا و اشياي داستاني الزاما با همتاي خود در جهان واقعي و تلقي عمومي مترادف نيستند. بخش بزرگي از مكاشفه داستاننويسي جستوجوي همين معاني نو است. اگر اينطور نبود رمان برجسته «در جبهه غرب خبري نيست» اثر اريش ماريا رمارك نوشته نميشد. مهم استقلال نويسنده است.
به همين دليل فكر ميكنم بايد داستانهاي نويسنده مستقلي را خواند كه همين امروز جايي در اوكراين زندگي ميكند يا داستان نويسنده روس مستقلي كه تازه به شبهجزيره كريمه اعزام شده و شايد در يك پاسگاه مرزي پاس ميدهد يا نويسنده غزهاي مستقلي كه يك ماشين تحرير قديمي را از زيرزمين خانهاش بيرون كشيده و بعد از بارها رانده شدن به شمال و جنوب غزه عزمش را جزم كرده تا در تنها اتاق سالم مانده خانهاي در مرز رفح جاگير بشود و همانجا داستانش را بنويسد تا ما از ديد شخصيتهاي داستان او ببينيم كه آنجا چه خبر است و آنجا جنگ و صلح چگونه معني پيدا ميكند.