بانوي اول آذربايجان،
معاون اول رييسجمهور
قدرت بيشتر؛ پاسخگويي كمتر!
محمود فاضلي
الهام علياف، رييسجمهوري آذربايجان در نشست شوراي امنيت اين كشور با اعلام انتصاب «مهربان علي اوا»، همسر خود به سمت معاون اول رييسجمهوري اعلام داشت همسرش در سالهاي طولاني نقش مهمي در حيات سياسي و اجتماعي و فرهنگي جمهوري آذربايجان داشته است. اين انتصاب گامي ديگر از سوي رهبران آذربايجان به عنوان قبضه بيشتر قدرت از سوي خانواده علياف تلقي ميشود. سمت معاون رييسجمهور در پي همهپرسي تغيير قانون اساسي آذربايجان در 26 سپتامبر سال 2016 ميلادي (5 مهر ماه) ايجاد شد. اين همهپرسي موجب افزايش دوره رياستجمهوري از پنج سال به هفت سال شد و عملا حكومت خانداني را در اين كشور 5/9 ميليون نفري تثبيت كرده است. برگزاري اين همهپرسي البته با انتقاداتي از سوي نهادهاي اروپايي روبهرو بود.
اگرچه قانون اساسي اين كشور اختيارات معاون اول رييسجمهور را مشخص نكرده اما انتظار ميرود اين اختيارات شامل نظارت بر كابينه باشد و همه مسووليتها پس از رييسجمهور، بر عهده معاون اول وي است. همهپرسي علاوه بر هفت ساله كردن دوره رياستجمهوري شامل پيشنهادهاي ديگري همچون اعطاي اختيارات تازه به رييسجمهوري است. يكي از اين اختيارات، تعيين دو معاون رييسجمهوري بدون نياز به راي اعتماد پارلمان است. بر اساس اين پيشنهاد، در صورت مرگ يا كنارهگيري رييسجمهوري، معاون اول او جانشين وي خواهد شد. پيش از اين، بر اساس همهپرسي سال 2002، نخست وزير فردي بود كه به جاي رييسجمهوري عهدهدار اداره كشور ميشد. اين اصلاحات همچنين به رييسجمهوري اختيار ميدهد تا در صورتي كه پارلمان دو بار در طول يك سال از اعطاي راي اعتماد به كابينه يا نامزدهاي پيشنهادي رييسجمهوري براي سمتهاي حساس سر باز زند، آن را منحل و انتخابات زودهنگام اعلام كند.
مهربان علي اوا، معاون اول رييسجمهور متولد سال 1964 ميلادي در يك خانواده قدرتمند آذربايجان است. پدر بزرگ وي مير جلال پاشايوف يكي از نويسندگان برجسته و ايراني الاصل جمهوري آذربايجان بوده است. ابتدا در دانشگاه پزشكي آذربايجان و بعد در دانشگاه پزشكي مسكو تحصيل و از 1988 تا 1992 در موسسه تحقيقات ملي بيماريهاي چشم دانشگاه پزشكي مسكو كار كرد. در سال 1995 بنياد فرهنگي دوستان آذربايجان را تاسيس كرد. وي مدافع كارهاي برجسته موسيقي و رويدادهاي فرهنگي در باكو است. در سال 2004 بنياد حيدر علياف را تاسيس و هم اكنون رييس اين بنياد را برعهده دارد. وي مبتكر بسياري از برنامههاي هنري و فرهنگي داخلي و خارجي است. همين سال از سوي يونسكو به عنوان سفير حسن نيت اين سازمان براي ترويج زبان و موسيقي سنتي انتخاب شد. فعاليتهاي اين بنياد بر مطالعات و حفظ رويدادها براي ترويج ايدئولوژي راهبردي حيدرعلياف متمركز شد. تعداد مدارسي كه اين بنياد ساخته از مدارس ساخته شده توسط وزارت آموزش و پرورش آذربايجان بيشتر است. اين بنياد همچنين تعداد زيادي بيمارستان ساخته است. وي در سال 2005 در انتخابات پارلماني شركت و همزمان در انجمن ملي آذربايجان انتخاب شد.
وي همچنين معاون حزب حاكم آذربايجان نوين است كه از دانش سياسي اندكي برخوردار است. او به عنوان فردي شهرت دارد كه به زندگي لوكس و پرزرق و برق علاقهمند است. وي به عنوان قانونگذار فعاليت كرده و در گذشته نيز مديريت يك خيريه را بر عهده داشته است. بسياري از رسانههاي غربي از وي نه به عنوان يك فعال سياسي بلكه يك مدل لباس كه عمدتا به دنبال معرفي خود است، نام ميبرند. حضور وي در هفته هنري آذربايجان در ديگر كشورها به ويژه اروپايي، از سوي رسانههاي گروهي اين كشورها عمدتا نه به عنوان برگزاري يك رويداد فرهنگي، بلكه نحوه پوشش وي مورد توجه قرار ميگيرد. الهام علياف اگرچه همپيماني نزديكي با غرب دارد اما بعضا دولتش با انتقاد غربيها به خاطر نقض حقوق بشر و سركوب مخالفان روبهرو است. موافقان آنها معتقدند خانواده علياف كشور فقير آذربايجان را به يك توليد كننده رو به رشد انرژي و صادر كننده نفت به اروپا تبديل كرده است، اما مخالفان خانواده علياف (پدر و پسر) را به استبداد و فشار سياسي فرهنگي به مخالفين، سوءاستفاده از قدرت، فساد مالي و در مجموع حكومتي كه براي اعمال قدرت هيچ محدوديتي ندارد، متهم ميكنند. مخالفين به زندگي بسيار لوكس اين خانواده انتقاد دارند و بر اين باورند كه خانواده علياف صداي هر مخالفي را از بين برده است. مخالفان معتقدند اين انتخاب، اقتدار سياسي آقاي علياف و خانوادهاش را افزايش خواهد داد. به اعتقاد آنها همهپرسي علاوه بر افزايش طول دوره رياستجمهوري، با اعطاي اختيارات انتخاب معاون اول، حق انحلال پارلمان و برگزاري انتخابات زودهنگام در حقيقت يك بسته كامل براي افزايش قدرت رييسجمهوري است. مخالفان دولت را متهم ميكنند كه قوانين موجود را براي يك «نظام پادشاهي» كافي ندانسته و در پي قوانين سركوبگرانه بيشتر است. مخالفين انتخاب جديد را بر خلاف اصل جمهوريت، دموكراسي و شايستهسالاري ميدانند. فشارهاي سياسي و فرهنگي بر مخالفين در حالي ادامه دارد كه چندي پيش الهام علياف، رييسجمهور آذربايجان با امضاي يك سند رسمي، در خصوص متعادل و انساندوستانه كردن مجازاتها در كشور دستوري صادر كرده است كه طي آن افرادي كه در كشور مرتكب جنايت نه چندان شديد شده باشند، به جاي زنداني شدن، به پرداخت جريمه يا انجام امور اجتماعي و يا حبس خانگي محكوم خواهند شد. اين قانون مخصوص جنايات سبك و جناياتي است كه براي جامعه خطر جدي ندارد و با اجرايي شدن آن تعداد زندانيان كاهش خواهد يافت و پيشبيني ميشود هزاران نفر از محكومان زندانهاي كشور از زندان آزاد شوند. موافقين حاكميت مدعياند اقدام رييسجمهوري آذربايجان در امضاي اين سند، نمونه ديگري از اقدامات انساندوستانه شخص رييسجمهور است.