يك نكته اساسي درباره حديث و اصالتسنجي احاديث
حسن انصاري
احاديث نبوي كه در كتابهاي حديث اهل سنت نقل شده موضوع گفتوگوي ما در اينجا نيست. عمده احاديث صحاح سته بر اساس نياز فقها و محدثين اهل حديث از اواخر سده دوم قمري به بعد تنظيم شده و فتاوي و نظرات صحابه و تابعين و خلفا در قالب حديث پيامبر به حضرت منسوب شده است. در واقع فقه و عقايد مقدم بر حديث است. شرحش را مفصل در درسگفتارهاي خود گفتهام.
اما در مورد حديث شيعي. عموم آنچه از ائمه شيعه (ع) نقل شده را بايد در دو دسته كلي تقسيم كرد:
1- گروه اول احاديثي است كه در قالب پرسش و پاسخ است و بايد آنها را در ژانر مسائل جاي داد. متن اين پرسش و پاسخها به طبيعت حال بايد كوتاه باشد و از يكي دو سطر تا حداكثر يك صفحه تجاوز نكند. در اهل سنت هم اين شيوه وجود داشته است. مانند مسائل اصحاب احمد بن حنبل از او كه دهها كتاب و متن حاوي اين مسائل را ميشناسيم. در مورد ائمه شيعه(ع) هم همين طور است. در موارد زيادي البته متن پرسش از متن روايت متأسفانه حذف شده اما در واقع امام پاسخ يك پرسش را بيان ميكند. اصولا ائمه شيعه عمده فتاوي و سخنان خود را در پاسخ پرسشها مطرح ميكردند. استثناها شامل اين موارد است: يا گفتوگويي بين امام و يكي از اصحاب صورت گرفته كه سببش حضور در يك حادثه است و راوي ماوقع حادثه و گفتوگو را نقل ميكند. مورد ديگر جايي است كه امام در موقعيتي احاديث پيامبر را از پدران خود نقل ميكند (اين معمولا زماني بوده كه راويان غيرشيعي در محضر امام بودند و سماع حديث ميكردند) و مورد ديگر روايت سخنان عمومي ائمه در موقعيتهاي خاص است كه راويان بعدا آنها را نقل كردهاند.
2- گروه دوم احاديث منقول از ائمه شيعه(ع) كه معمولا متنش مفصلتر و گاهي شامل چندين صفحه است اگر اصيل باشند عموما بر اساس تنظيم مجدد راويان بعدي است. يعني تركيب متن احاديث متعدد با اهداف مختلف و از جمله گردآوري همه روايات كوتاه در يك موضوع در قالب يك متن. حالت ديگر جايي است كه امام پاسخ مكتوب و نسبتا بلندي به يكي از اصحاب نوشته يا روايت در واقع متن مكتوبي است كه امام ابتدائا براي كسي از اصحاب و پيروان نگاشته است. در غير اين صورت اگر متن حديث از يك صفحه تجاوز كند بايد در اصالت روايت ترديد كرد. در بسياري موارد مضمون البته اصلش درست است اما مضمون و محتواي كوتاه اصلي توسط راويان بعدي به تدريج گسترش يافته و متنش تفصيل يافته. عمده روايات كتاب كافي از نوع مسائل است و اين يكي از نشانههاي اصالت احاديث كافي است. در متون حديثي متأخر معمولا احاديث رو به تفصيل ميگذارد. اينجا مشكل آغاز ميشود.
استاد دانشگاه پرينستون امريكا