بايدن به معاهدهاي ميان ايالات متحده و روسيه بازنگشت
بسته شدن پرونده «آسمانهاي باز»
محمدحسين لطفالهي
ايالات متحده به روسيه اعلام كرده است كه ديگر به معاهدهاي كه نزديك به 3 دهه پيش ايجاد شد تا به كشورهاي عضو اجازه دهد با اطلاع قبلي بر فراز خاك كشورهاي ديگر پروازهاي غيرمسلح شناسايي به منظور گردآوري اطلاعات درباره نيروها و فعاليتهاي نظامي داشته باشند، باز نخواهد گشت؛ تصميمي كه نشان ميدهد برخي انتقادات دموكراتها از رقباي خود تنها جنبه سياسي داشته و اجراي همان تصميمات در دورهاي كه دولتي دموكرات بر سر كار باشد از نگاه آنها ايرادي ندارد. سال 2020 زماني كه دونالد ترامپ، رييسجمهور پيشين ايالات متحده تصميم گرفت در ادامه خروج دولت امريكا از معاهدهها و سازمانهاي بينالمللي خروج واشنگتن از معاهده «آسمانهاي باز» را اعلام كند، جو بايدن رقيب او در انتخابات رياستجمهوري به شدت از اين تصميم انتقاد كرد. تحليلگران بسياري به واسطه اين انتقادات بايدن، گمان ميكردند كه با پيروزي او در انتخابات و روي كار آمدن دولت دموكراتها شرايط براي بازگشت امريكا و روسيه به معاهده آسمانهاي باز فراهم ميشود. با اين وجود يك سال پس از خروج امريكا، مقامات وزارت امور خارجه دولت بايدن ميگويند به مسكو اطلاع داده شده كه بازگشتي از جانب ايالات متحده در كار نخواهد بود. معاهده آسمانهاي باز به ايالات متحده و روسيه اجازه ميداد، هواپيماهاي شناسايي مجهز به حسگرهاي مخصوص را به منظور بررسي اقدامات و تحركات نظامي طرف مقابل بر فراز خاك كشورهاي عضو به پرواز درآورند. پيشنهاد طراحي چنين توافقي اولين بار در دهه 1950 ميلادي از سوي ايالات متحده مطرح شد اما مقامات وقت شوروي وجود مجوزي براي پرواز امريكاييها بر فراز خاك خودشان را زمينهساز جاسوسي گسترده غرب تشخيص دادند و به همين دليل آن را رد كردند. بعدها اين پيشنهاد مجددا در دولت جورج هربرت واكر بوش تكرار شد و طي مذاكراتي كه در دهه 90 ميلادي صورت گرفت، كشورهاي عضو دو پيمان نظامي ناتو و ورشو پذيرفتند تا معاهده آسمانهاي باز را امضا كنند. 34 كشور اين معاهده را امضا كردهاند و جز ايالات متحده و كانادا 32 عضو ديگر اين معاهده همگي در قاره اروپا قرار دارند. دونالد ترامپ در ماه مه سال گذشته مدعي شد كه روسيه به طور مكرر تعهدات خود در اين معاهده را نقض ميكند و از همين رو امريكا تصميم دارد از «آسمانهاي باز» خارج شود. به گفته مقامهاي وقت ايالات متحده، مسكو چندين بار مانع از پرواز هواپيماهاي شناسايي امريكايي بر فراز مناطقي كه واشنگتن گمان ميكرد روسيه در آن مناطق به ساخت و توسعه سلاحهاي هستهاي جديد ميپردازد، شده است. همچنين پرواز يكي از هواپيماهاي شناسايي روس بر فراز استراحتگاه شخصي دونالد ترامپ در فلوريدا از جمله عواملي بود كه نگراني مقامات ايالات متحده را درخصوص اجراي معاهده آسمانهاي باز افزايش داد و درنهايت كاخ سفيد در 21 مه 2020 خروج رسمي ايالات متحده از معاهده آسمانهاي باز را اعلام كرد. جو بايدن رييسجمهور امريكا در آن زمان در واكنش به اين اقدام دولت ترامپ گفته بود «بار ديگر كوتهبيني در ميان مقامات كاخ سفيد تشديد شده تا ايالاتمتحده بيش از پيش منزوي شود و تنها بماند.»
ساير دموكراتها نيز مواضع بسيار تندي در اين خصوص اتخاذ كردند. نانسي پلوسي، رييس مجلس نمايندگان ضمن «بيمعني» خواندن اين تصميم گفته بود، خروج امريكا از معاهده آسمانهاي باز باعث خواهد شد واشنگتن و متحدان غربياش خود را كور كنند همچنين اين پيام را به روسيه ارسال ميكند كه ميتواند بدون هيچ نظارت و كنترلي به «رفتارهاي بد» خود ادامه دهد.
دولت جديد بازنگري مجدد
در ژانويه 2021 جو بايدن به عنوان رييسجمهور جديد دستور داد تا موضوع بازگشت به اين معاهده بررسي شود. بازنگري جديد تفاوتي در تصميم پيشين ايجاد نكرد و در نتيجه دولت ايالات متحده تصميم گرفت، ايده بازگشت به معاهده آسمانهاي باز را به كلي كنار بگذارد. مقامات امريكايي در بيان نتايج اين بازنگري توضيح دادند كه بازگشت به توافق سود اندكي براي ايالات متحده خواهد داشت؛ زيرا با پيشرفتهاي علمي دهههاي اخير ماهوارهها امكان تصويربرداري و شناسايي بهتري نسبت به هواپيماهاي شناسايي دارند. اين نگاه مورد قبول كشورهاي اروپايي كه به تصاوير ماهوارهاي دسترسي ندارند، نبود و آنها ابراز نگراني ميكردند كه در اين شرايط امكان نظارت مستمر بر تحركات نظامي روسيه به ويژه در مرز اوكراين ممكن نخواهد بود. واشنگتن اما اعتراضات متحدانش را ناديده گرفت و درنهايت با وعده اينكه اطلاعات مورد نياز آنها را تامين خواهد كرد، تصميم خود را مبني بر قطعي بودن عدم بازگشت امريكا به معاهده آسمانهاي باز به اطلاع مسكو رساند. خبرگزاري آسوشيتدپرس روز پنجشنبه به نقل از مقامهاي آگاه كه مايل به افشاي هويتشان نبودند، گزارش داد كه وندي شرمن، معاون وزير خارجه ايالات متحده در نامهاي به سرگئي ريابكوف همتاي روسي خود اين تصميم واشنگتن را به اطلاع طرف مقابل رسانده است. وزارت امور خارجه امريكا هم در بيانيهاي از تضعيف معاهده «آسمان باز» توسط روسيه ابراز تاسف كرده و گفته است با توجه به اينكه روسيه هيچگونه اقدامي براي اجراي تعهدات خود در اين زمينه انجام نداده است، ايالات متحده قصدي براي بازگشت به معاهده «آسمان باز» ندارد. وزارت امور خارجه امريكا همچنين به اقدامات روسيه در اوكراين اشاره كرده و گفته است چنين اقداماتي نشانه رويكرد يك شريك براي اعتمادسازي نيست. نيويورك تايمز نوشته است كه اين تصميم به معني عدم احياي معاهده منع ساخت و توسعه موشكهاي هستهاي ميانبرد موسوم به INF نيز خواهد بود. به نوشته اين روزنامه با اعلام تصميم تازه امريكا براي عدم پيوستن به معاهده آسمان، «استارت نو» تنها معاهده كنترل تسليحات هستهاي باقيمانده بين دو كشور است. دونالد ترامپ اقدامي براي تمديد استارت نو نكرد و حتي مذاكرات براي تمديد اين پيمان نيز به حالت تعليق درآمد. اما به دنبال پيروزي جو بايدن در انتخابات رياستجمهوري امريكا بلافاصله موضوع تمديد اين پيمان در دستور كار دولت جديد قرار گرفت و آن را براي 5 سال تمديد كرد. پيمان «استارت نو» كه در سال ۲۰۱۰ به امضا رسيد، تعداد كلاهكهاي هستهاي قابل استفاده از سوي مسكو و واشنگتن را به ۱۵۵۰ كلاهك محدود ميكند. دميتري پسكوف، سخنگوي كاخ كرملين روز پنجشنبه در واكنش به اقدام دولت بايدن هشدار داد كه فرصت بازگشت به توافقهاي منع گسترش تسليحات به سرعت از دست ميرود و مسووليت اين فرصتهاي ازدست رفته برعهده دولت ايالات متحده است. روند خروج ايالات متحده از معاهده آسمانهاي باز در مه 2020 آغاز و در نوامبر همان سال نهايي شد. روسيه در ژانويه 2021 در واكنش به اين اقدام تصميم گرفت كه روند خروج خود را آغاز كند، چراكه به گفته مقامات روس اين نگراني وجود داشت كه كشورهاي غربي باقي مانده در توافق، اطلاعات به دست آمده از پروازهاي آزادانه بر فراز خاك روسيه را با ايالات متحده به اشتراك بگذارند. ايالات متحده مدعي است طي ديداري كه هفتههاي گذشته ميان آنتوني بلينكن و سرگئي لاوروف، وزراي خارجه امريكا و روسيه و جيك ساليوان و نيكولاي پاتروشف، مشاوران امنيت ملي روساي جمهور دو كشور صورت گرفته به روسيه هشدار داده شده كه تصميمگيري درخصوص معاهده آسمانهاي باز نزديك است و روسيه بايد گامهايي در راستاي احياي اين توافق بردارد اما توجهي به اين هشدارها نشده است.
«موضوعات استراتژيك»؛ محور مذاكرات
براساس بيانيهاي كه چند روز پيش از سوي شوراي امنيت ملي ايالات متحده صادر شد به نظر ميرسد در نشست دوجانبهاي كه 16 ژوئن در ژنو سوييس ميان جو بايدن و ولاديمير پوتين، رييسجمهور روسيه برگزار خواهد شد، موضوعاتي نظير معاهده آسمانهاي باز، معاهده INF يا توافقهاي استراتژيك ديگر مثل استارت نو مورد بحث و بررسي قرار گيرد. در حال حاضر روابط دو كشور در سطح بسيار پاييني قرار دارد و دولت بايدن همين چند هفته پيش به دليل دخالت روسيه در انتخابات ۲۰۲۰، هك گسترده معروف به «سولار ويندز» و ادامه اشغال شبهجزيره كريمه، تحريمهاي جديدي عليه اين كشور اعمال كرده است. از همين رو تحليلگران پيشبيني ميكنند كه نشست پيش رو ميان بايدن و پوتين با توجه به حجم اختلافات اساسي ميان دو كشور نشستي با دستاوردهاي ملموس نباشد.