گزارش «اعتماد» از آسيب ها و خساراتي كه
در بحران اخير به آثار کهن ايران وارد شد
ميراث تاريخي قربانی ناآرامیهای اخیر
5 ژانويه 2020 وقتي دونالد ترامپ تهديد كرد كه در صورت واكنش ايران به ترور سردار قاسم سليماني، 52 مكان مهم و فرهنگي ايران را هدف حمله قرار خواهد داد، جهان يكپارچه معترض شد. تلقي جهاني در آن زمان اين بود كه رييسجمهور امريكا قصد دارد محوطهها و بناهاي تاريخي ايران را هدف حمله قرار داده و ويران كند آن هم در حالي كه در همان سال، ايران با بيش از 25 اثر تاريخي ثبت شده در فهرست يونسكو، در رديف 10 كشور اول جهان از نظر تعداد ميراث جهاني محسوب ميشد و بيش از 40 هزار اثر و بنا و محوطه تاريخي در فهرست ملي كشور داشت. در همان زمان بسياري از روساي كشورها، دست اندركاران نهادهاي فرهنگي وابسته به سازمان ملل، كارشناسان بينالمللي در حوزه ميراث تاريخي با استناد به كنوانسيونهاي متعددي كه در طول سده اخير با موضوع محكوميت و ممنوعيت تخريب و آسيب به ميراث فرهنگي و تاريخي كشورها در درگيريهاي نظامي و جنگ به تصويب رسيده، هرگونه آسيب عمدي به آثار تاريخي ايران را، مصداق جنايت جنگي دانستند. به مدت سه روز پس از تهديد رييسجمهور امريكا، مخالفان اين تهديد از اقصي نقاط جهان، ضرورت رعايت پروتكل اول ژنو، كنوانسيون 1954 لاهه، قرارداد 1935 واشنگتن، كنوانسيون 1949 ژنو، عهدنامههاي 1899 و 1907 لاهه درباره حقوق بينالملل جنگ و قطعنامه 2347 شوراي امنيت (مصوب مارس 2017) كه همگي مضمون مشترك حفاظت از آثار تاريخي در جنگها داشت را يادآور شدند و تحقق اين تهديد را مصداق جنايت جنگي دانستند. محمدجواد ظريف، وزير امور خارجه دولت وقت، هدف گرفتن اماكن فرهنگي را جنايت جنگي دانست و سخنگوي نخستوزير بريتانيا گفت كه كنوانسيونهاي بينالمللي براي جلوگيري از تخريب ميراث فرهنگي بايد رعايت شود و ديدهبان حقوق بشر، اجراي تهديد علني رييسجمهور امريكا درباره حمله به مكانهايي با اهميت فرهنگي در ايران را جنايت جنگي دانست و يونسكو تاكيد كرد كه بر اساس مفاد كنوانسيونهاي ۱۹۵۴ و ۱۹۷۲، كشورهاي امضاكننده نبايد مرتكب آسيب عمدي به ميراث فرهنگي و طبيعي در خاك كشورهاي امضاكننده شوند و وزير ميراث فرهنگي در تویيتي اظهار اميدواري كرد كه يك اشتباه لفظي انجام شده باشد و تاكيد كرد كه بر اساس قطعنامه ٢٣٤٧ شوراي امنيت سازمان ملل، حمله به مراكز فرهنگي جنايت جنگي محسوب ميشود و اتحاديه موزههاي امريكا در واكنش به اين تهديد ترامپ اعلام كرد: «حمله به محوطههاي فرهنگي در هر جايي از جهان تهديدي عليه ميراث جهاني و در تعارض با معاهده امضا شده توسط ايالات متحده امريكاست كه براي محافظت از ميراث فرهنگي بشري در كنوانسيون ۱۹۵۴ لاهه، براي حفاظت از اموال فرهنگي در زمان جنگ آن را امضا كرده است.»
اگرچه كه دولتهاي ايران، چندان دلسوز براي ميراث تاريخي ايران نبودهاند و كمبود اعتبارات حفظ و نگهداري، انجام اقداماتي با تاثيرات مخرب بر اماكن يا محوطههاي تاريخي، صدور مجوز غيرقانوني ساخت و ساز در حريم و عرصه ابنيه تاريخي، ناديده گرفتن ضرورت حفاظت از اين آثار، مصداقهاي فراوان در سراسر كشور دارد، اما بعد از تهديد رييسجمهور امريكا، جوي كه در ايران و در كابينه دوازدهم در قبال اين تهديد شوم شكل گرفت، باعث شد كه سه روز بعد، ترامپ از تهديد خود عقبنشيني كند. 6 سال بعد، تيرماه امسال و بعد از پايان جنگ 12 روزه ايران و اسراييل و در حالي كه سه مكان مهم هستهاي ايران در حملات امريكا آسيب ديده بود، خبرنگار رسانه امريكايي «فاكس نيوز» با طرح سوالي از رافائل گروسي (مديركل آژانس بينالمللي انرژي اتمي) اين شايعه را بر زبان جامعه جهاني انداخت كه ايران، محمولهاي حاوي 400 كيلو اورانيوم غنيسازي شده را در محوطه يكي از اماكن تاريخي شهر اصفهان پنهان كرده است.
براي دومين بار، ميراث فرهنگ و ملي كشور با تهديد مواجه شده بود اگرچه كه گروسي اين شايعه را تاييد نكرد ولي نگرانيها اين بار بيشتر بود، چون نگاهها به سمت محوطه ثبت در فهرست ميراث جهاني «نقش جهان» رفت و ترسي مرگبار از دست خوردن به اين ميدان در كشور ايجاد شد. اما اين بار، واكنشهاي جهاني عليه اين شايعه و احتمال بالفعل شدن آن، بسيار كمتر و تقريبا نزديك به صفر بود، چون القاي خطرناك بودن تلاشهاي ايران براي دستيابي به سلاح هستهاي، از سوي دولتهاي ايالات متحده و اسراييل و همپيمانانشان باور جامعه جهاني را تحت تاثير قرار داده بود.
اين خاصيت تلقين است؛ تلقيني كه ميتواند به نابودي ميراث يك ملت منجر شود. طبق تعاريف موجود، آثار تاريخي مجموعهاي از بناها و اماكن به جا مانده از گذشتگان هستند كه بنا به شيوه معماري، تزيينات، نقشه و اسلوب، قدمت مصالح به كار رفته، كاربري و ويژگيهاي زيباييشناسي، به عنوان يادگاري از گذشته بايد مورد حفاظت باشند. ارزش بناهاي تاريخي هر كشور براي دولتها در حدي است كه موظفند براي حفاظت از اين آثار بودجه جداگانهاي اختصاص بدهند و در قانون هر كشور براي آسيب به اين اماكن و آثار مجازاتهايي تعيين شده، چراكه اين آثار، سندي در تاريخ هر ملت است. ارزشمندي اين آثار كه گواهي قدمت تاريخ يك ملت به شمار ميآيند باعث ميشود كه با تغييرات نظامهاي سياسي و جابهجايي دولتها، اين آثار از تخريب و دستبرد و ويراني مصون بمانند و جز موارد معدود، پيشينه و تعلق اين آثار به نظامهاي پيشين، هيچ تاثير منفي در رويه حفظ و نگهداشت اين آثار ندارد. مساجد، تنديسها و پيكرهها، خانهها، كليساها، كنيسهها، آتشكدهها، محوطهها، معابد، برجها، بارگاه و بقاع، كاخها، مدارس و سازهها با در نظر گرفتن قدمت ساختشان، ازجمله آثار تاريخي هستند كه بايد مورد حفاظت باشند.
در سالهاي اخير، جز مواردي نادر در منازعات داخلي عراق و افغانستان و سوريه، ميراث تاريخي همواره از آسيب در امان بوده، چون ملتها حتي در بحرانيترين اعتراضات و تنشهاي داخلي اين توجه را داشتند كه ميراث تاريخي به عنوان يادگار باقي مانده از گذشتگان، سندي است از دوام يك تمدن.
غارت و به آتش كشيدن موزه ملي عراق در سال 2003، تخريب بوداي باميان در سال 2001 به دستور سركرده طالبان، ويراني شهر باستاني پالميرا در سوريه به دست داعش در سال 2015، تخريب شهر باستاني نمرود و تنديسهاي شهر موصل و مقبره يونس نبي در عراق به دست داعش در سالهاي 2014 و 2015، نمونههايي از سبعيت ساكنان يك كشور عليه ميراث تاريخي خودشان است كه البته جهان را به گريه انداخت. اينها موارد نادري از خالي شدن خشمي كور بر سر ميراث تاريخي و باستاني يك ملت است كه همچون بقاياي غير قابل بازسازي همين آثار ارزشمند در حافظه تاريخ ثبت خواهد شد.
در حوادث اخير هم براي اولين بار شاهد سرريز شدن موج خشم بر سر ميراث تاريخي ايران بوديم.
طبق گزارشهايي كه از هفته اول تا پايان دي ماه توسط مسوولان وزارت ميراث فرهنگي اعلام و منتشر شد، در چند استان كشور آسيبهاي اندك تا شديد به ميراث و آثار تاريخي وارد شده كه به آتش كشيده شدن بازار تاريخي رشت شديدترين آسيبي است كه در حوادث اخير به ميراث ملي ايران وارد شد.
تخريب كامل 13 كاروانسرا در اين بازار به جا مانده از دوره قاجار از غمانگيزترين آسيبهاي وارد شده بر ميراث تاريخي در اين بحران است بهخصوص كه يكي از زيباترين و ارزشمندترين كاروانسراهاي اين بازار به نام كاروانسراي ملك كه در سال ۱۳۸۲ در فهرست آثار ملي ثبت شد هم در اين آتش سوخت و اين طور كه وزارت ميراث فرهنگي و مسوولان استاني گفتهاند، حالا از 20 كاروانسراي صفوي و قاجاري اين بازار قديمي، فقط ۷ كاروانسراي طاقي بزرگ، طاقي كوچك، سراي ملك، كاروانسراي محتشم، كاروانسراي چينيچيان و گلشن باقي مانده و 13 كاروانسرا در آتشسوزي بحران اخير سوخته و نابود شدهاند.
در بعضي استانها هم با وجود بالا بودن شدت حوادث، آسيبها به محوطههاي تاريخي اندك بوده يا اينكه براي برخي آثار همچون كاخ نياوران تهران، كاخ چهلستون اصفهان و مجموعه عطار نيشابوري هم تعداد نيروهاي يگان حفاظت افزايش يافته تا از ورود به محوطه و بناي تاريخي و آسيب رساندن به آثار جلوگيري شود. ديوار برخي بناهاي تاريخي هم با شعارنويسي آسيبديده و البته مسوولان وزارت ميراث فرهنگي دستور دادهاند كه براي اطمينان خاطر، اشياي تاريخي به مخازن امن منتقل شود، اما در برخي ديگر از استانها بيشترين آسيب به مساجد و مدارس تاريخي وارد شده است. در استان اصفهان، 300 بناي تاريخي تحت حفاظت وزارت ميراث فرهنگي است، اما مساجد اين استان همچون ساير استانها تحت حفاظت و نظارت سازمان اوقاف اداره كل امور مساجد است كه البته هنوز اين نهادها گزارشي درباره ميزان تخريب وارد شده به مساجد قديمي و تاريخي در استانهاي محل بحران ارائه ندادهاند، اما طبق اظهاراتي كه در روزهاي اخير از زبان مسوولان ميراث فرهنگي استانها شنيدهايم، مسجد سيد در شهر اصفهان ازجمله بناهاي تاريخي است كه در بحران اخير، كاشيهاي سردرش به آتش كشيده شده است.
مسجد سيد ازجمله مساجد زيباي شهر اصفهان است كه اتفاقا، زخم فرونشست هم بر تن دارد چنانكه كاشيهاي كف، ازارههاي شبستان بر اثر شدت فرونشست در اين منطقه از شهر، ترك خورده است.
مدرسه عماديه در شهر گرگان كه ازجمله مكانهاي پربازديد براي گردشگران داخلي و خارجي بوده، از ديگر بناهايي است كه در بحران اخير دچار خسارت عمدي و آسيب شد.
اين بناي 500 ساله و به جا مانده از عصر شاه طهماسب صفوي در بافت تاريخي گرگان، در حالي در اين بحران هدف حملات قرار گرفت كه آبان سال 1378 در فهرست آثار ملي كشور به ثبت رسيده بود و مانند بسياري از مدارس قديمي در كشور، براي آموزش علوم ديني و به عنوان حوزه علميه مورد استفاده قرار ميگرفت.
يكي از زيباترين بناهاي با كاربرد مشابه مدرسه عماديه گرگان، مسجد و مدرسه آقابزرگ در شهر كاشان است كه بناي دو طبقه اين مجموعه از شگفتيهاي معماري اسلامي به شمار ميرود.
در استانهاي فارس، البرز، بوشهر، آذربايجان شرقي، زنجان، ايلام و مازندران هم خساراتي به بناها و آثار و بافت تاريخي گزارش شده كه آسيب به مسجد گلشاهي و مسجد جامع لاهيجان، بافت تاريخي مراغه، ساختمان دارايي در بافت تاريخي تنكابن، كاشيهاي امامزاده سيدابراهيم در ايلام، به آتش كشيدن كاشيهاي ورودي بقعه 500 ساله شيخ ابومسعوديه اصفهان، مسجد قاجاري حوض آقا معروف به مسجد كوچك شريفالملك و مسجد چهار باب الحوائج در همدان، امامزاده سبز قبا در دزفول، به آتش كشيدن درهاي قديمي و تاريخي بقعه شيخ ابومسعود رازي در خيابان چهارباغ پايين اصفهان و آثار سوختگي در فضاي داخلي بقعه موزه صنايعدستي و مردان نمكي زنجان از ديگر آثاري بودند كه در بحران و حوادث دي ماه، متحمل خسارات و آسيبهاي عمدي شدند.
آسيب عمدي به اين آثار تاريخي در حالي است كه در جنگ 8 ساله ايران و عراق بسياري از آثار و بناهاي تاريخي ايران در استانهاي هدف حمله رژيم بعث عراق، دچار خسارت و ويران شد. تخريب و ويراني برخي از اين آثار در حالي بود كه حسين عسگري كه از پژوهشگران جنگ است، در مقالهاي يادآور ميشود كه با آغاز جنگ ايران و عراق، معاهده 1954 لاهه درباره ضرورت توجه به مصونيت ميراث تاريخي و فرهنگي دو كشور و خودداري از آسيب به اين آثار در مخاصمات مسلحانه و جنگها، توسط دو كشور به امضا رسيد ولي با اين حال در طول جنگ 8 ساله، قلعه و موزه شوش، بقعه دانيال نبي (ع)، آثار سنگي شهر آپادانا در شوش، كاخ و كوشك عهد ساساني معروف به ايوان كرخه در شوش، چهار طاقي ساساني در قصر شيرين، قلعه ساساني كركه، موزههاي هفتتپه و آبادان، قلعه سلاسل شوشتر، پل باستاني شوشتر، مسجد جامع اصفهان، مسجد خرمشهر، نيمي از بافت تاريخي شهر دزفول و مسجد ملاعلي شاه، مسجد جامع و مسجد باستاني «جمعه» در شهر دزفول، هدف حملات مستقيم هواپيماهاي عراقي قرار گرفت و خسارات شديد در حد تخريب كامل داشت.
ميزان تخريب و خسارات آثار تاريخي ايران در طول جنگ 8 ساله در حدي بود كه در سال 1366 هيات اعزامي يونسكو به درخواست ايران و براي بازديد از خسارات وارد شده بر ميراث فرهنگي با مشاهده آثار تخريب و ويراني بر سر آثار تاريخي كشور، به پيشنهاد ايران قطعنامهاي در مجمع عمومي تصويب كرد و از تمام كشورها خواسته شد به مفاد معاهده لاهه درباره خودداري از آسيب به آثار تاريخي به هنگام جنگ پايبند باشند.
در جنگ 12 روزه وزارت ميراث فرهنگي، سازمان اوقاف و اداره امور مساجد و شهرداريها كه بيشترين تعداد آثار و بناهاي تاريخي كشور را تحت حفاظت و نظارت دارند براي حراست از اين ابنيه، تمام موزههاي وابسته را تعطيل و اشياي ارزشمند و قابل انتقال را به گنجينه امن منتقل كرده و براي آن تعداد از اشياي داخل اين بناها هم تدابير حفاظتي همچون پوشاندن با چند لايه پلاستيك فشرده يا سنگرسازي با كيسههاي شن داشتند و همچنين روي سقف تمام موزهها هم نماد بينالمللي موزه (سپر آبي و سفيد) نصب شد تا هواپيماهاي اسراييلي - كه حريم هوايي شهرها را ميشكستند - با مشاهده اين نماد از هدف قرار دادن آن خودداري كنند.