حديث روشني
دور دوم مذاكرات سهجانبه براي پايان دادن به جنگ در اوكراين پس از ديدار غيرمنتظره آخر هفته ميان مذاكرهكنندگان روسيه و امريكا در فلوريدا، براي چند روز به تعويق افتاد. انتظار ميرفت اين مذاكرات با حضور نمايندگاني از روسيه، اوكراين و ايالاتمتحده روز يكشنبه در ابوظبي، پايتخت امارات متحده عربي برگزار شود، اما اوايل بعدازظهر يكشنبه به وقت اوكراين، ولوديمير زلنسكي، رييسجمهور اوكراين در شبكههاي اجتماعي اعلام كرد كه جلسات به چهارشنبه و پنجشنبه موكول شده است.
به گزارش نيويورك تايمز، دليل اين تاخير مشخص نيست، اما روز شنبه، استيو ويتكاف، فرستاده ويژه رييسجمهور ترامپ با كيريل ديميتريف، فرستاده ويژه كرملين و رييس صندوق سرمايهگذاري ملي روسيه در فلوريدا ديدار داشت. با اين همه هيچيك از طرفين جزيياتي از محتواي مذاكرات منتشر نكردند، اگرچه ويتكاف روز شنبه در شبكههاي اجتماعي اعلام كرد كه اين ديدار «سازنده و مفيد» بوده است. اوكراينيها اما در اين رايزنيها حضور نداشتند. ويتكاف همچنين تاكيد كرد: «ما از اين ديدار خشنوديم و اميدواريم كه روسيه در مسير برقراري صلح در اوكراين گام برميدارد.» اين درحالي است كه زلنسكي هفته گذشته اشاره كرد تنشهاي ميان ايالاتمتحده و ايران احتمالا ميتواند مذاكرات صلح را به تاخير بيندازد. او شنبه شب در سخنراني خود اعلام كرد كه اوكراينيها به طور منظم با امريكاييها در تماس بوده و منتظر دريافت جزييات درباره جلسات بعدي هستند. زلنسكي همچنين افزود: «ما روي جلسات هفته آينده حساب باز كرده و براي آنها آماده ميشويم.» گفتني است دور اول مذاكرات سهجانبه در ابوظبي در ۲۳ و ۲۴ ژانويه برگزار شد. اين مذاكرات، آشكارترين پيشرفت دونالد ترامپ در تلاشهايش براي توقف جنگ بود، تلاشي كه او پيشتر قول داده بود ظرف ۲۴ ساعت به پايان برساند! در اين ميان كييف، مسكو و واشنگتن دور اول مذاكرات را «سازنده» توصيف كردند، توصيفي نسبتا مثبت كه در شرايطي كه پيشتر گرد آوردن مذاكرهكنندگان اوكرايني و روسي در يك اتاق دشوار بود. با اين حال به نظر ميرسد موانع بزرگي همچنان باقي مانده است.
به نوشته نيويورك تايمز نقاط اصلي اختلاف بايد حل شوند تا هرگونه توافق صلح براي پايان جنگ كه ميان روسيه و اوكراين تقريبا چهار سال پيش آغاز شده است، به نتيجه برسد. در عين حال سه طرف هنوز بر سر سرنوشت مناطق تحت كنترل اوكراين در شرق منطقه دونتسك يا بر سر تضمينهاي امنيتي به توافق نرسيدند. به ادعاي برخي ناظران، انتظار ميرود دور بعدي مذاكرات بر طرح صلح ۲۰بندي مورد حمايت امريكا متمركز شود كه شامل ترتيبات احتمالي سرزميني، تضمينهاي امنيتي و برنامههاي بازسازي كشور جنگزده است.
خواسته قديمي كرملين در قلب مذاكرات صلح
در ادامه گزارش نيويورك تايمز آمده است كه روسيه اكنون حدود ۲۰درصد از شرق و جنوب اوكراين را در كنترل دارد. در طول جنگ، رهبران روسيه بارها اعلام كردهاند كه خواستار جغرافيايي شامل كل مناطق شرقي «دونتسك» و «لوهانسك» هستند. روسيه اكنون نيز تقريبا كل لوهانسك و حدود ۸۰درصد دونتسك را تحت كنترل دارد. از طرفي به عنوان بخشي از هر توافق صلح، مسكو ميخواهد كييف كل منطقه دونتسك را واگذار كند؛ پيشنهادي كه زلنسكي تاكنون رد كرده و ميتواند جايگاه او را از نظر سياسي به خطر بيندازد. حدود ۱۹۰ هزار نفر هنوز در بخشهايي از دونتسك كه تحت كنترل اوكراين باقي ماندهاند زندگي ميكنند. ايالاتمتحده پيشنهاد كرده كه اين منطقه مورد مناقشه به عنوان يك منطقه غيرنظامي اداره شود، هر چند مشخص نيست پس از خروج نيروها چه كسي مديريت اين منطقه را برعهده خواهد گرفت! در عين حال بنابر گزارشهايي مانع اصلي مذاكرات صلح تضمينهاي امنيتي است كه هدفشان اطمينان از امنيت اوكراين در صورت حمله مجدد روسيه است. در ۲۵ ژانويه، يك روز پس از دور اول مذاكرات سهجانبه، زلنسكي اعلام كرد كه توافق امنيتي از جانب امريكا براي اوكراين «صددرصد آماده» براي امضا است. جزييات اين توافق تاكنون منتشر نشده است. اگرچه ايالاتمتحده و اوكراين با اين طرح موافقت كردهاند، هيچ نشانهاي از امضاي آن توسط روسيه وجود ندارد. در واقع، روسيه حداقل به شكل علني همچنان به دنبال اهدافي است كه در طول جنگ خواستار آن بوده است.
سرنوشت دونتسك
ماههاست كه مقامات روسيه اين ايده را مطرح كردهاند كه مسكو تا زماني كه اوكراين 2،082 مايل مربع از منطقه «دونتسك» را كه كييف همچنان بر آن كنترل دارد، تحويل ندهد، از جنگ دست نخواهد كشيد.
ماركو روبيو، وزير امور خارجه امريكا روز سهشنبه گذشته در سنا شهادت داد و گفت كه مساله منطقه دونتسك به يك مانع در مذاكرات صلح تبديل شده است كه نياز به توجه دارد. او خاطرنشان كرد: «اين هنوز پلي است كه از آن عبور نكردهايم.» روز بعد، مسكو با اين موضعگيري مخالفت كرد.
يوري اوشاكوف، دستيار سياست خارجي كرملين گفت كه بايد ساير مسائل نيز همچنان مورد رسيدگي قرار گيرند، ازجمله تضمينهاي امنيتي كه كشورهاي غربي به اوكراين ارايه دادهاند. با اين وجود، مشخص است كه نوار زميني تحت كنترل اوكراين در منطقه دونتسك كه از ايالت «دلاوير» كوچكتر است، در قلب اين مذاكرات قرار دارد. اين موضوع اين پرسش را مطرح كرده است: چرا ولاديمير پوتين، رييسجمهور روسيه اينقدر به اين منطقه خاص در مقايسه با ساير نواحي از خاك اوكراين كه مسكو ادعاي مالكيت بر آنها را دارد، اهميت ميدهد؟ از زماني كه روسيه در سال ۲۰۱۴ به اوكراين حمله كرد، دونتسك محور تلاشهاي مسكو براي جدا كردن و بعدها ضميمه كردن اين منطقه صنعتي عمدتا روسيزبان در شرق اوكراين بوده است؛ منطقهاي كه كرملين آن را به عنوان بخشي از تاريخ روسيه به تصوير ميكشد. روسيه بخش اعظم تبليغات دولتي خود را بر پايه نجات مردم مناطق دونتسك و لوهانسك بنا كرده است كه به طور جمعي به آنها «دونباس» گفته ميشود. روسيه اكنون كنترل كامل منطقه لوهانسك را به دست گرفته است. در اواخر سال ۲۰۲۲، كرملين اعلام كرد كه چهار منطقه اوكراين يعني «لوهانسك» «دونتسك» «خرسون» و «زاپوريژيا» را ضميمه كرده است. مذاكرهكنندگان روس به نظر ميرسد كه اميد خود را براي تصرف بخشهايي از مناطق خرسون و زاپوريژيا كه روسيه هنوز بر آنها كنترل ندارد، از دست دادهاند. اگر كييف همچنين بخش بزرگي از دونتسك را دراختيار داشته باشد، پوتين ممكن است با واكنش منفي ازسوي عناصر مليگراي طرفدار جنگ روبهرو شود. از طرفي بخشي از منطقه دونتسك كه اوكراين همچنان بر آن مسلط است، اهميت نمادين دارد. اين منطقه شامل اسلاويانسك است؛ شهري كه مسكو در سال ۲۰۱۴ آنچه را كه يك شورش «جداييطلب» طرفدار روسيه ناميد، در آن كليد زد. شكست مسكو در تصرف اين شهر كه دستگاه تبليغات روسيه آن را گهواره «بهار روسي» مينامد پس از ۱۲ سال تلاش، ميتواند انتقادات مليگرايان طرفدار جنگ را تيزتر كند، بنابراين تصرف باقيمانده دونتسك همچنين ميتواند به پوتين كمك كند تا روايتي از پيروزي شكل دهد. در همين راستا الكساندر گابويف، مدير انديشكده مركز روسيه و اوراسيا كارنگي در برلين، گفت: «اگر بتوانيد پشت ميز مذاكره چيزي را به دست آوريد كه با زور به آن نرسيدهايد، پاسخ به اين سوال اين است كه چه كسي جنگ را برده و چه كسي شرايط پايان جنگ را ديكته كرده است.» «احتمالا راه قابل باوري وجود نخواهد داشت كه اين موضوع را به عنوان يك شكست استراتژيك براي روسيه و پيروزي براي اوكراين تلقي كرد.»
گابويف در ادامه افزود: پوتين ميداند هر كدام از تصميمات كييف براي واگذاري اين سرزمين، به ويژه در داخل اوكراين بسيار جنجالبرانگيز خواهد بود، جايي كه سربازان به مدت ۱۲ سال براي اين سرزمين جان خود را از دست دادهاند و مردم براي آن جان از دست دادهاند و خون ريختهاند. بسياري از خانوادهها، عزيزان خود را در جريان جنگ در دونباس از دست دادهاند. حالا آن را تسليم ميكنيد؟ اين يك بمب ساعتي جاسازي زير وحدت اوكراين است! ولوديمير زلنسكي، در اظهارنظري روز جمعه گفت كه او آماده است براي پايان دادن به جنگ مصالحهاي انجام دهد، اما نه به قيمت به خطر انداختن تماميت ارضي اوكراين! اين درحالي است كه زلنسكي در ماه دسامبر، گفت كه آماده است نيروهاي خود را از بخشي از منطقه دونتسك كه كييف دراختيار دارد، عقب بكشد و آن مناطق را به يك منطقه غيرنظامي تبديل كند. اما او تاكيد كرد كه روسيه نيز بايد نيروهاي خود را از بخشي از دونتسك عقب بكشد.
فرمول انكوريج
به گزارش نيويورك تايمز، همانطور كه تلاش دونالد ترامپ براي ميانجيگري صلح در تابستان گذشته به بنبست خورد، دولت او ايدهاي مبني بر تبادل سرزمين شامل دونتسك را مطرح كرد تا بتواند مذاكرات با كرملين را احيا كند. پوتين نيز اكنون بر اين توافق تمركز كرده است. تابستان گذشته، استيو ويتكاف، فرستاده ويژه دونالد ترامپ با اين ايده به مسكو پرواز كرد. پاسخ مثبت پوتين منجر به سازماندهي اجلاس اوت در انكوريج شد. حال نيز دقيقا مشخص نيست كه ترامپ و پوتين در آن جلسه به چه توافقي رسيدند، اما از آن زمان تاكنون، رهبران روسيه بدون توضيح جزييات، اصرار دارند كه هر توافق صلحي بايد با «روحيه انكوريج» يا «فرمول انكوريج» مطابقت داشته باشد! اين عبارت به طور كلي به عنوان كد اختصاري كرملين براي توافقي تلقي ميشود كه پوتين با ترامپ در آلاسكا درباره آن به اجماع رسيد: پوتين جنگ را متوقف ميكند اگر اوكراين بخشهاي ديگر دونتسك را تحويل دهد (و با مجموعهاي از خواستههاي غيرسرزميني ديگر موافقت كند). در اين ميان اما زلنسكي موافقت نكرد. او خاطرنشان كرد كه قانون اساسي اوكراين، واگذاري سرزمين را بدون برگزاري همهپرسي سراسري ممنوع كرده است. اين مساله سپس در قالبي جديد در يك طرح ۲۸ مادهاي كه پاييز گذشته توسط مذاكرهكنندگان امريكايي با مشورت كيريل ديميتريف، فرستاده ويژه پوتين تدوين شده بود، مجددا مطرح شد. در آن طرح پيشنهاد كرد كه نيروهاي اوكرايني از بخشي از منطقه دونتسك كه هنوز تحت كنترل است عقبنشيني كنند و يك «منطقه حائل غيرنظامي ايجاد كنند. اين منطقه به عنوان قلمرو روسيه به رسميت شناخته ميشود، اما اجازه داده نخواهد شد نيروهاي روسي در آن زمين مستقر شوند. از آنجا كه پوتين با ترامپ در آلاسكا با اين پيشنهاد موافقت كرده، ممكن است تصور شود كه هرگونه انحراف از آن، دريافت معامله يكطرفه و زيانبار است. سام چاراپ، دانشمند ارشد علوم سياسي در شركت رند در اين رابطه به نيويورك تايمز گفت: «اگر روسيه باشيد و اين پيشنهاد به شما داده شود، آيا قبول ميكنيد كه از آن عقبنشيني شود؟» مشكل اين بود كه اوكراين هرگز موافقت نكرد. از طرفي بخشي از منطقه دونتسك كه هنوز دراختيار اوكراين قرار دارد، يكي از مستحكمترين بخشهاي جبهه است، زيرا سيستم دفاعي آن به سال ۲۰۱۴، پيش از آنكه جنگ آغاز شود، بازميگردد. حال نيز برخي تحليلگران گفتهاند كه از دست دادن اين استحكامات، اوكراين را در برابر هرگونه حمله احتمالي آينده روسيه آسيبپذيرتر ميكند و موقعيت مسكو را براي آغاز يك حمله جديد در صورت شكست توافق صلح، مستحكمتر ميكند. بخش تحت تصرف روسيه، يعني دونتسك، كه مركز اين منطقه است، سال گذشته نيز درگير بحران شديد آب شد و همچنان نيز با مشكلات كمبود آب دستوپنج نرم ميكند. كانالي كه آب اين منطقه را تامين ميكند و به عنوان «كانال سورسكي دونتس-دونباس» شناخته ميشود، در آغاز جنگ يعني در سال ۲۰۲۲ نابود شد. اين كانال همچنين در شمال شرقي اسلاويانسك، از سرزميني كه هنوز تحت كنترل اوكراين قرار دارد، آغاز ميشود.
پوتين در كنفرانس خبري تماس تلفني خود در ماه دسامبر كه در مورد كمبود آب پرسيده شد، توضيح داد كه اصليترين محل برداشت آب در سرزميني قرار دارد كه «متاسفانه هنوز تحت كنترل دشمن است.»
رهبر روسيه همچنين تاكيد كرد كه اين مساله ميتواند «به طور اساسي حل شود، زماني كه اين سرزمين تحت كنترل نيروهاي مسلح ما قرار گيرد!»
برگ برنده زلنسكي در مذاكرات
همزمان نشريه گلوبال نيشن آورده است: حملات روسيه، سرماي شديد و خاموشيهاي گرما و برق، مردم اوكراين را خسته و فرسوده كرده است، اما نظرسنجيها نشان ميدهد كه جامعه اوكراين تحت فشار همچنان متحد است و حاضر به سازش با روسيه نيست. به گزارش گلوبال نيشن، حملات گسترده پهپادي و موشكي روسيه به زيرساختها و شهرها موجب شده مردم اوكراين، بيش از ۲۰ ساعت در روز بدون آب، برق و حتي گرما، آنهم در شرايطي كه دماي بيرون تا منفي ۱۵ درجه سانتيگراد (۵ درجه فارنهايت) است، باشند. در همين راستا الكسي آنتيپوويچ، فعال در موسسه نظرسنجي اوكرايني «رتينگ گروپ» گفت كه نظرسنجيها نشان ميدهد روحيه مردم در كشور با فرسودگي و تنش در حال كاهش است.
او توضيح داد كه تعداد افرادي كه از حملات بيپايان روسيه و زمستان بسيار سرد امسال خسته شدهاند در حال افزايش است، اما افزود كه اين مساله ماحصل فعل و انفعالات سياسي نيست، بلكه بازتاب وضعيت احساسي عمومي اوكراينيها پس از چهار سال جنگ است. به گزارش اين نشريه، با وجود اين شرايط بسيار دشوار، اوكراينيها اما همچنان حاضر به تسليم شدن در برابر خواستههاي كرملين و پذيرش صلح به هر قيمتي نيستند.
الكسي آنتيپوويچ به دويچهوله گفت: «استفاده پوتين از حملات و سرماي شديد براي فشار آوردن به اوكراين روحيه مردم را بدتر كرده است، اما اين شرايط هيچ تغييري در احساسات مردم نسبت به جنگي كه روسيه به راه انداخته، ايجاد نميكند. اوكراينيها حاضر نيستند هيچ امتياز سرزميني دراختيار مسكو قرار دهند.»
همزمان آندري بيچنكو فعال يك موسسه مطالعاتي در اوكراين نيز ديدگاه مشابهي دارد؛ به باورش «اكثر اوكراينيها به واسطه رويدادهاي اخير و تاريخ ميدانند كه تسليم شدن و امضاي وافق صلح نامطلوب اوضاع را بهتر نميكند. لازم نيست براي اوكراينيها توضيح دهيد كه روسها واقعا چه كساني هستند و اين ماجرا از كجا آغاز شد. آنها اين مساله را از نزديك در مناطق خرسون، خاركيف و كييف ديدهاند. نظر عمومي در اين زمينه چندان تغيير نميكند، به همين دليل، با وجود همه اينها، اوكراين همچنان مقاومت ميكند.» در عين حال يك نظرسنجي كه توسط موسسه بينالمللي جامعهشناسي كييف (KIIS) بين ۹ تا ۱۴ ژانويه انجام شد، نشان ميدهد كه اوكراينيها با وجود تمام دشواريهاي جنگ، همچنان پايدار و اميدوار باقي ماندهاند.
آنتون گروسِتسكي، مدير اجرايي موسسه بينالمللي جامعه شناسي كييف، به دويچهوله گفت: «اكثريت قاطع معتقد است كه اوكراين هنوز توان ادامه مقاومت موثر را دارند. تنها اقليت كوچكي مقاومت اوكراين را بيفايده ميدانند.»
همچنين اوله ساكيان از «پلتفرم ملي براي تابآوري و همبستگي» در اوكراين گفت كه حملات روسيه، تخريب زيرساختها و طولاني شدن جنگ، اوكراينيها را براي سازش با متجاوز آماده نكرده است. در واقع، او توضيح داد كه حملات بيوقفه روسيه اثر عكس داشته است: خستگي، نااميدي و خشم سركوبشده، باعث شعلهور شدن عصبانيت بيشتر نسبت به روسيه شده است. او همچنين توضيح داد كه تنشهاي اجتماعي در اوكراين گاهي اوقات از طريق اعتراضات تخليه ميشدند، اما اين اعتراضات معمولا ماهيتي محلي داشتند و عليه دولت مركزي در كييف نبودند. او خاطرنشان كرد: «تاكنون، اين اعتراضات متوجه بيعملي يا تصميمگيريهاي بسيار خاص و محلي بوده است. ما شاهد هيچ مدركي مبني بر افزايش نارضايتي از دولت مركزي، نه در عرصه عمومي و نه در نظرسنجيها، نبودهايم.» او در ادامه افزود كه حملات روسيه و مشكلات زيرساختي خود اوكراين نيز تغييري در اين وضعيت ايجاد نكردهاند. به باورش: «نظرسنجيهاي مختلف همچنين نشان ميدهند كه بخش قابلتوجهي از جامعه اوكراين آماده است تا جنگ را تا پايان پيش ببرد.»
همزمان اولكسي كوپيتكو، كارشناس نظامي و مشاور سابق وزارت دفاع اوكراين، گفت كه يكي از بزرگترين اشتباهاتي كه روسيه هنگام آغاز جنگ مرتكب شد، دستكم گرفتن كامل قدرت جامعه اوكراين و توانايي آن براي سازماندهي خود بود. به نظر او، روسيه همچنان فضاي جامعه اوكراين را اشتباه تحليل ميكند. كوپيتكو بر اين نكته تاكيد كرد كه جامعه اوكراين تجربهاي منحصربهفرد داشته كه در اين شرايط به نفع آنها تمام شده است. او گفت كه توانايي آنها در گسترش عادت به كمك كردن و دريافت كمك از خانواده و دوستان، به سمت تعامل با آشنايان و حتي غريبهها، كليد بقاي اين ملت بوده است.
او افزود: «اوكراينيها همچنان تمايل به اعتماد كوركورانه دارند. بودن فردي فاسد همچنان شرمآور تلقي ميشود. اين موضوع به اوكراينيها اجازه ميدهد تا در برابر تمام اتفاقات هولناك پيرامون خود مقاومت كنند.» با اين همه و به نقل از اين نشريه كارشناسان همچنان بر اين نكته تاكيد ميكنند كه انسجام اجتماعي و وحدت داخلي، كليدي براي رهبري اوكراين است. ساكيان در ادامه افزود: «حمايت بيقيد و شرط از رييسجمهور، در دوران مذاكرات يك مزيت براي او محسوب ميشود. اوكراينيها تجربه منفي توافقات مينسك را پشتسر گذاشتهاند كه تنها به جنگ بيشتر انجاميد، به همين دليل است كه اوكراينيها امروز چنان با وضوح و بصيرت كامل اهميت همبستگي را درك ميكنند.»