سيما پروانهگهر
درست يك ماه بعد از اينكه «زهرهسادات لاجوردي و تعداد ۶۳ نفر از نمايندگان مجلس دوازدهم به وزير ارتباطات درباره لزوم نظارت بيشتر در فعاليت سكوي پيامرسان واتسآپ» تذكر دادند، روسيه واتسآپ را فيلتر كرد. از گوشه و كنار نيز از ستاد امر به معروف تا نمايندگان نزديك به سعيد جليلي در مجلس دوازدهم در روزهاي بعد از حوادث دي ماه سال جاري انگشت اتهام را به سمت واتسآپ گرفتند و دولت پزشكيان را به دليل رفع فيلتر آن مذمت كردند. اين اتفاق، پديده تازهاي نيست و پيش از اين هم در مقاطع بحراني داخل ايران ديده شده كه برخي جريانهاي سياسي، در نهايت فشار خود را متوجه واتسآپ كردهاند. آزاد شدن دسترسي به اين پيامرسان، در عمل يكي از معدود اقداماتي بود كه در كارنامه دولت مسعود پزشكيان در زمينه رفع فيلتر به عنوان دستاورد قابل اشاره مطرح شد؛ با اين حال از همان دوره جنگ ۱۲ روزه، نشانههاي تلاش منتقدان و رقباي سياسي مسعود پزشكيان براي بازگرداندن محدوديتها عليه اين پلتفرم قابل مشاهده بود. شدت اين مخالفتها به حدي رسيد كه در همان مقطع جنگ و حتي در ادامه آن، برخي روايتها تلاش داشتند ترور فرماندهان ارشد نظامي را به واتسآپ نسبت بدهند و اين ادعا مطرح ميشد كه موقعيت و تردد آنها از طريق اين پيامرسان رديابي شده است.
در مرداد ماه سال جاري نيز اين رويكرد در قالب اقدامات رسميتري بروز پيدا كرد؛ به طوري كه نماينده دامغان به همراه دهها نماينده ديگر، طي تذكري به رييسجمهور و وزير ارتباطات، بر لزوم مسدودسازي پلتفرمهاي خارجي از جمله واتسآپ با استناد به ادعاي همكاري آنها با دشمن تأكيد كردند. اكنون نيز همزمان با شكلگيري ناآرامي جديد در كشور، جريانهاي حامي طرح صيانت بار ديگر تلاش ميكنند شرايط دسترسي به واتسآپ را به وضعيت پيش از انتخابات ۱۴۰۳ بازگردانند. در نگاه اين گروه، تقريبا هر رخداد داخلي - از اعتراضات و ناآراميها گرفته تا جنگ يا حتي فضاي انتخاباتي - ميتواند بهانهاي براي طرح دوباره ضرورت فيلتر شدن اين پيامرسان باشد. حتي كندي دولت در اجراي وعده رفع فيلتر ساير پلتفرمها نيز باعث نشده كه اين جريان به تداوم دسترسي محدود فعلي به واتسآپ رضايت بدهد. در حالي كه اين جريان به طور مستمر بر ضرورت استفاده از پيامرسانهاي داخلي به جاي نمونههاي خارجي تأكيد ميكند، وضعيت فعلي اين سكوها از نظر امنيت، پايداري و مقياسپذيري هنوز به نقطهاي نرسيده كه بتوانند در شرايط محدوديت اينترنت، نقش جايگزين كامل را براي كاربران و كسب و كارها ايفا كنند.
موج حملات به واتسآپ بعد از جنگ 12 روزه
تنها چهار روز پس از آغاز حملات اسراييل به ايران و ترور فرماندهان نظامي و مناطق مسكوني، بحث نقش واتساپ در رديابي فرماندهان و تشديد حملات به طور جدي در رسانهها و از سوي برخي چهرهها مطرح شد.
۲۳ خرداد خبرگزاري صدا و سيما با تأكيد بر لزوم حذف واتسآپ اعلام كرد كه اين پيامرسان و اينستاگرام، اطلاعات كاربران ازجمله موقعيت جغرافيايي و ارتباطات آنان را در اختيار دشمن صهيونيستي قرار ميدهند. هرچند صداوسيما مشخص نكرد اين اطلاعات از چه منابعي به دست آمده، اما از مردم خواست اين برنامهها را از گوشيهاي خود حذف كنند. سه هفته بعد غلامرضا جلالي، رييس سازمان پدافند غيرعامل كشور به نقش تكنولوژيهاي نوين در اقدامات تروريستي عليه فرماندهان مقاومت اشاره كرد و در خلال صحبتهايش گفت: «پيامرسان واتسآپ در مكانيابي و ترور برخي از فرماندهان حماس نقش داشته است. مكانيابي شهيد هنيه به همين روش انجام شد كه نشاندهنده استفاده از ابزارهاي ديجيتال در شناسايي و هدف قرار دادن شخصيتهاي برجسته است»
او صراحتا نامي از نقش و نفوذ واتسآپ در موضوع ترور فرماندهان ايراني نبرد، اما اضافه كرد كه «استفاده از هوش مصنوعي» براي تشخيص صدا و موقعيت فرماندهان يكي ديگر از روشهايي بوده كه رژيم صهيونيستي به كار برده است. جلالي همچنين بر «عدم اعتماد به تكنولوژي و سختافزارهاي خارجي» تاكيد و با بيان اينكه «نمونهاي از اين موضوع را در قطعات برخي از صنايع داخلي مشاهده كردهايم» تصريح كرد: «احتياط ايجاب ميكند كه مردم از برخي نرمافزارهاي خارجي كه خصومت آنها با ايران ثابت شده است، استفاده نكنند. اينستاگرام نيز كاملا به عنوان ابزاري براي ماموريتگيري در بخش رسانهاي فعاليت ميكند.» همزمان محمدجواد لاريجاني نيز در يادداشتي در خبرگزاري فارس «استفاده از اينترنت» را بستر اقدامات ضدامنيتي دانست و گفت «بايد از ژستهاي اينترنتبازانه دست بكشيم.» بيستوهشتم خرداد، واتسآپ در بيانيهاي ضمن رد ادعاي ايران اعلام كرد كه هيچگونه اطلاعات گستردهاي در اختيار دولتها قرار نميدهد. با اين وجود، گرفتن انگشت اتهام به سمت واتساپ محدود به اظهارات صداوسيما و چهرههايي چون سردار جلالي نبود؛ حتي بعد از پايان يافتن جنگ ۱۲ روزه نيز اين ادعاها ادامه پيدا كرد. حسن ميثمي، مديركل توسعه فناوريهاي نوين وزارت ارتباطات ۲۳ تير در يك برنامه تلويزيوني گفت مسوولان رده بالاي كشور و فرماندهان نظامي نبايد از پيامرسان واتساپ استفاده كنند، اما مردم عادي ميتوانند با رعايت نكات ايمني از آن استفاده كنند. ميثمي كه اين اظهارات را در برنامه تلويزيوني «تهران ۲۰» بيان كرده بود، به مردم هشدار داد در صورت ملاقات با مسوولان رده بالاي حكومت و فرماندهان ارشد نبايد از اين پيامرسانها استفاده كنند و گفت تيم حفاظت اين مقامات درباره اين موضوع توجيه شدهاند. چهره ديگري كه مدعي نفوذ اسراييل از طريق واتساپ شد كسي نيست جز مصطفي ميرسليم. او مدعي شد «دشمن صهيونيستی اطلاعات مورد نياز خود را از طريق جاسوسان و عوامل نفوذي و از طريق هوش مصنوعي با بهكارگيري دادههاي پيامرسانهاي بيگانه نظير واتساپ و تلگرام و اينستاگرام كسب و براي تعرض و حمله، از آنها بهره برده است.»
روايت دختر سردار شادماني از تلفن همراه پدرش و انتقاد از سردار جلالي
چند روز بعد از گفتههاي سردار جلالي، مهديه شادماني - دختر سردار شادماني كه در جنگ ۱۲ روزه توسط اسراديل ترور شد - در اينستاگرام خود نوشت كه برعكس ادعاي رييس پدافند غيرعامل، پدرش گوشي و وسايل هوشمند به همراه نداشته است. اشاره دختر سردار شادماني به عدم استفاده از گوشي هوشمند مشخصا براي تاكيد بر اين مساله بود كه تلفن همراه پدرش از اساس امكان نصب نرمافزار واتسآپ را نداشته است. مهديه شادماني در مطلبي كه در اينستاگرام نوشته تاكيد كرده است: «محل استقرار پدر هرچند ساعت تغيير ميكرد. گوشي و وسايل هوشمند همراه نداشتند! پروتكلهاي امنيتي رعايت ميشد. اما در يكي دو مورد، همان موقع كه در محل جديد مستقر ميشدند، مورد ترور هدفمند اسراييل قرار گرفتند و از چند بار ناكامي، بالاخره دشمن موفق به يافتن ايشان شد.»
او در ادامه با تاكيد صريح بر اينكه «رديابي دقيق اسراييل فراتر از واتساپ يا جاسوسي سنتي و فردي است» خواستار تشخيص علتهاي دقيق و مسوولانه در امر رديابي شد و گفت: «اي كاش مسوولان مربوطه اقدام به شناخت علتهاي دقيق و مسوولانه رديابي به جاي تكيه صرف به نرمافزارهاي خارجي كنند.» مهديه شادماني در ادامه نوشته است: «مسالهاي كه باعث دلگيري يا تعجب من بعد از شهادت بابا شد، دو نكته بود. برخي مدعي بودند حتما پدرت موبايل همراه داشته است. يا اينكه بعد از انتشار خبر شهادت ميگفتند چرا لباس نظامي نداشت! اين نشان ميدهد كه مردم يا حتي خيلي از مسوولان، با شرايط جنگي و نوع كشته شدن فرمانده در ميدان آشنا نيستند. واقعا يك فرمانده در شرايط جنگي موبايل همراهش دارد؟ يا اينكه وسط جنگ براي استراحت و اينكه عدهاي نگران نشوند به خانه ميآيد؟»
چند روز بعد از اين اظهارات از جانب خانواده سردار شادماني، ويدیويي از صحبتهاي عليرضا حاجيزاده، پسر سردار حاجيزاده فرمانده پيشين نيروي هوافضاي سپاه پاسداران منتشر شد. در بخشي از ويديويي كه ۲۴ تير از ديدار زهرا پزشكيان، فرزند رييسجمهور ايران با خانواده اميرعلي حاجيزاده ضبط شده، او درباره ملاحظات امنيتي پدرش گفت: «وقتي پدرم ميخواستند صحبت كنند، ميگفتند تلفنهاي ثابت، كنترل، ريموت و... را جمع كنيد و به يكي از اتاقها ببريد. حتي وسايل الكتريكي را هم جمع ميكرديم.» فاطمه مهاجراني، سخنگوي دولت چهاردهم در نشست خبري ۲۴ تير در پاسخ به سوالي در راستاي تصويب آييننامه اجرايي كه برخي گروهها آن را «اينترنت طبقاتي كسب وكارها» ميخواندند به مساله سوءاستفاده طيف مخالفان دولت از جنگ ۱۲ روزه براي فشار بر وضعيت اينترنت اشاره و تاكيد كرد كه «اقدامات اسراييل دست مخالفان را در راستاي اين اقدام دولت خوب پر كرده است و تعدادي از پهپادهايي كه توسط آن، مردم ما را مورد اصابت قرار ميداد از طريق اينترنت كنترل ميشدند.» با اين وجود او نيز صحبتي در ارتباط با مساله واتسآپ يا اثبات نقش اين نرمافزار در رديابي در ترورهاي انجام شده نميكند.
فرماندهان از طريق واتسآپ رديابي نشدند
بهرغم تمامي تلاشهاي صورت گرفته در جهت ترسيم اين تصوير كه رديابي فرماندهان نظامي در جنگ ۱۲ روزه از طريق واتسآپ بوده، در نهايت ششم مردادماه مقام مسوول در وزارت ارتباطات تمامي ادعاها در اين زمينه - كه عموما از طرف چهرههايي بود كه پيش از آن هم با رفع فيلتر واتسآپ مخالف بودند - را رد كرد. حسين افشين، معاون علمي، فناوري و اقتصاد دانشبنيان رييسجمهور ششم مردادماه در گفتوگويي با خبرگزاري خبرآنلاين در پاسخ به سوالي درباره نقش واتسآپ در رديابي فرماندهان بر اساس اعلام صدا و سيما و گفتههاي سردار جلالي، گفت: «تا جايي كه بنده اطلاع دارم، دقيقا بحث از واتسآپ موردي نبوده است و بحث خود گوشيهاي هوشمند و GPS و BTS آن مطرح بوده. اما موردي از روي واتسآپ قطعا نداريم.»
افشين در بخش ديگري از اين گفتوگو در پاسخ به سوالي مبني بر اينكه آيا پرونده بررسي نفوذ از طريق تلفن همراه در دولت در حال بررسي است، ميگويد: «بله! اين موضوع اثبات شده است. يكي از مسيرهاي رديابي - که نميتوان آن را دقيقا نفوذ ناميد - تلفنهاي هوشمند هستند و نياز به تحقيق و اثبات زيادي نيست، اما به نظر من اينكه ما موضوع را فقط به يك نرمافزار يا Surfer تقليل بدهيم عمل دقيقي نيست.» او همچنين به موضوع فيلترينگ و امكان نفوذ از طريق فيلترشكنها اشاره و تاكيد دارد كه «فيلترينگ موضوع پيچيدهاي است، كه فكر ميكنم بهتر است وزير ارتباطات درباره آن صحبت كنند چرا كه در حوزه ايشان است. نكته اين است كه بسياري از VPNهاي آزاد و رايگاني كه موجود است، منشأهايي دارند كه ميتوان به شكل جاسوسي از آنها استفاده كرد يا اطلاعات را از آن طريق از تلفن همراه برداشت كرد. اين يك آفتي است كه ما آمدهايم جايي را درست كنيم، اما مانعي را ايجاد كرديم كه شايد هزينهاش براي دولت چندين برابر بود.»
روايت برادر سردار باقري از گوشي برادرش
احمد باقري، برادر سرلشكر محمد باقري، رييس ستاد كل نيروهاي مسلح نيز هفته گذشته توضيحات و جزييات جديدي درباره نحوه شهادت برادرش را بيان كرد. او با رد ادعاي مطالب منتشر شده در خبرگزاري ايرنا مبني بر اينكه سردار باقري در زمان ترور در اتاق جنگ بوده است، به خبرآنلاين گفته كه «شهيد باقري آن شب در منزل بودند و در اتاق جنگ نبودند. خبري حوالي ساعت ۵ يا ۵:15 صبح در كانالهاي مختلف منتشر شد. من از خانه خودم بيرون آمدم و به محل اصابت موشك رفتم. همان جا ابتدا يكي از بچههايي كه مسوول حفاظت بود گفت حاجي در خانه نبوده، اما بعد عزيزان گفتند اين طور نيست.»
وي در پاسخ به سوالي درباره نقش فضاي مجازي در ترور فرماندهان نظامي گفت: «شهيد باقري، فقط يك گوشي معمولي داشت و استفاده ميكرد و اين حرف درست نيست. در شبكههاي اجتماعي هم فعاليتي نداشتند. شايد روي تبلت دو يا سه كانال خبري را دنبال ميكردند و در همين حد پيگير بودند. تلفنشان از آن گوشيهاي ساده و معمولي و دمدستي بود.»
آيا واتسآپ جاسوس يا عامل ناامني است؟
بر اساس گفتههاي خانواده فرماندهان نظامي و چهرههاي مسوول در عرصه فناوري اطلاعات هيچ مستند روشني در ارتباط با موضوع نقش واتسآپ در رديابي فرماندهان ترور شده توسط اسراييل وجود ندارد. به نظر ميرسد طيف سياسي مخالف و منتقد دولت پزشكيان سعي دارد تا از فضاي جنگ ۱۲ روزه ايران و اسراييل و فضاي بعد از اعتراضات دي ماه اخير بهرهبرداري براي سنگاندازي در مسير رفع فيلترينگ داشته باشد. مشخصا اگر اين راهبرد كارايي لازم را داشت با فيلتر مجدد واتسآپ در عمل پزشكيان با موضوعي رو به رو خواهد شد كه ميتواند بر ميزان تحقق وعدههاي انتخاباتياش موثر باشد. حساسيت طيف رقيب پزشكيان بر رفع فيلتر واتسآپ تازگي ندارد و پيش از اين نيز در زماني كه تصميم به رفع فيلتر اين پلتفرم گرفته شد چهرههاي نزديك به جريان سعيد جليلي اين پلتفرم را اسراييلي خوانده و از رفع فيلتر آن انتقاد كرده بود. محمدحسين طاهري آكردي، عضو موسس تشكل شريان كه سرپرست ستاد امر به معروف و نهي از منكر نيز هست، در آن زمان مشخصا واتسآپ را پلتفرمي اسراييلي خواند و تاكيد كرد كه چرا در زماني كه فرماندهان مقاومت در حال ترور هستند بايد چنين تصميمي در داخل كشور اتخاذ شود؟ براي درك بهتر اين انگيزهها مرور تجمعاتي كه با هدايت و حمايت چهرههاي نزديك به جليلي براي مخالفت با رفع فيلتر واتسآپ و از اساس در مخالفت با رفع فيلترينگ صورت ميگرفت نيز ضروري است.
فيلتر واتسآپ؛ از مسكو تا تهران
تحولات اخير در حوزه حكمراني اينترنت نشان ميدهد كه براي برخي دولتها، فضاي ديجيتال ديگر صرفا يك حوزه فناورانه يا اقتصادي نيست، بلكه به بخشي از معادله امنيت ملي و حتي رقابت ژئوپليتيكي تبديل شده است. در اين چارچوب، اقدام روسيه براي محدودسازي دسترسي به واتساپ را ميتوان در قالب راهبرد كلانتري تحليل كرد كه هدف آن روشن است: «افزايش كنترل دولت بر جريان داده و اطلاعات.» اين سياست در دوره حكمراني ولاديمير پوتين به صورت تدريجي شكل گرفت و بر پايه اين فرض استوار است كه پلتفرمهاي خارجي، علاوه بر كاركرد ارتباطي ميتوانند ابزار نفوذ سياسي، اطلاعاتي و حتي امنيتي باشند. در چنين نگاهي، كنترل زيرساخت ارتباطي مشابه كنترل زيرساخت انرژي يا نظام مالي است و چه بسا در برهههايي حساستر از اين موارد.
فيلتر واتسآپ در روسيه و اصرار براي فيلتر آن از جانب طيفي از اصولگرايان كه به عنوان طیفی از اصولگرایان يا نيروهاي نزديك به جبهه پايداري و سعيد جليلي شناخته ميشوند، تنها به بعد فني محدود نيست و يك لايه تئوریک نيز دارد. در ادبيات رسمي روسيه، شركتهاي فناوري غربي بخشي از اكوسيستم قدرت غرب محسوب ميشوند و نه صرفا بازيگران بازار آزاد. بنابراين محدودسازي آنها نه صرفا يك سياست تنظيمگري، بلكه اقدامي در راستاي استقلال راهبردي و كاهش آسيبپذيري در برابر تحريم يا جنگ اطلاعاتي تعريف ميشود. همزمان تلاش براي تقويت پلتفرمهاي بومي و جايگزينهاي داخلي، بخشي از همين پروژه كلان است؛ پروژهاي كه هدف آن ايجاد يك اينترنت قابل كنترل در سطح ملي است، حتي اگر در سطح ظاهري همچنان به اينترنت جهاني متصل باشد.
در ايران، بحث حكمراني اينترنت در بستري پيچيدهتر و چندلايه جريان دارد. دولت مسعود پزشكيان در شرايطي قرار گرفته كه از يك سو با نيازهاي اقتصادي و اجتماعي جامعه ديجيتال ايران مواجه است و از سوي ديگر تحت فشار جريانهايي قرار دارد كه نگاه امنيتيتري به اينترنت دارند. بخش مهمي از اين فشار از سوي طيفي از اصولگرايان وارد ميشود كه سالهاست بر توسعه شبكه ملي اطلاعات، تقويت پيامرسانهاي داخلي و محدودسازي پلتفرمهاي خارجي تأكيد ميكنند. در اين نگاه، وابستگي ارتباطي به شركتهايي مانند متا به معناي ايجاد يك گلوگاه راهبردي است كه در شرايط بحران ميتواند به ابزار فشار سياسي تبديل شود. شباهت ميان اين نگاه و مدل روسي بيش از آنكه ناشي از هماهنگي مستقيم باشد، ريشه در نوع مشابهي از نگاه به مفهوم امنيت دارد. در هر دو چارچوب، فضاي مجازي امتداد ميدان رقابت قدرتها تلقي ميشود و نه يك فضاي خنثي. در نتيجه، اصل بر اين است كه دولت بايد توانايي كنترل زيرساخت ارتباطي، جريان داده و حتي معماري پلتفرمها را داشته باشد. همين منطق باعث ميشود كه توسعه پلتفرمهاي بومي صرفا يك پروژه اقتصادي يا فناورانه نباشد، بلكه به پروژهاي هويتي تبديل شود. در اين ميان، گفتمان طيف نزديك به سعيد جليلي بيشترين همپوشاني مفهومي را با مدل روسي نشان ميدهد. در اين گفتمان، مفهوم استقلال صرفا به حوزه نظامي يا اقتصادي محدود نيست و شامل استقلال اطلاعاتي و سايبري نيز ميشود. اينترنت خارجي در اين چارچوب مشابه وابستگي مالي به نظام دلار يا وابستگي صنعتي به فناوري غربي تحليل ميشود. اين نگاه بر اين فرض استوار است كه قدرتهاي غربي از شبكههاي اجتماعي و پلتفرمهاي ارتباطي به عنوان ابزار جنگ تركيبي استفاده ميكنند؛ تحليلي كه در ادبيات امنيتي روسيه نيز به طور گسترده ديده ميشود.
عامل مهم ديگر، تجربه تحريم و فشار خارجي است. همان طور كه غرب ميتواند از ابزار مالي براي اعمال فشار استفاده كند، از ابزار فناوري نيز ميتواند بهره ببرد. بنابراين ايجاد زيرساخت داخلي و محدودسازي پلتفرم خارجي به عنوان نوعي بيمه امنيتي تعريف ميشود. اين نگاه همچنين با يك برداشت تمدني از فناوري همراه است؛ برداشتي كه فناوري را خنثي نميداند و معتقد است هر پلتفرم حامل ارزشها و الگوهاي فرهنگي خاص خود است. اين الگوها در الگوريتم فكري طیفی از اصولگرایان جايي ندارد.
با اين حال، تفاوت مهمي ميان ايران و روسيه وجود دارد. ساختار اجتماعي، سطح نفوذ اقتصاد ديجيتال، وابستگي كسب و كارها به پلتفرمهاي خارجي و همچنين هزينه اجتماعي محدودسازي گسترده اينترنت در ايران بسيار بالاتر است. به همين دليل، حتي اگر در سطح گفتماني همگرايي قابل توجهي ميان برخي جريانهاي اصولگرا و مدل روسي وجود داشته باشد، در سطح اجرايي پيادهسازي كامل چنين مدلي با چالشهاي جدي روبهرو است.
بحث محدودسازي اينترنت در ايران را البته ميتوان بخشي از يك جدال بزرگتر دانست؛ جدال ميان نگاه امنيتمحور به اينترنت و نگاه توسعهمحور به اقتصاد ديجيتال. همگرايي گفتماني برخي جريانهاي اصولگرا با مدل روسي نشان ميدهد كه در صورت تشديد فشارهاي امنيتي يا افزايش تنشهاي خارجي، احتمال حركت به سمت الگوهاي كنترل سختگيرانهتر افزايش پيدا ميكند، اما در عين حال واقعيتهاي اقتصادي و اجتماعي ايران همچنان به عنوان عامل بازدارنده عمل ميكنند. در كنار اين مسائل، انگيزه از بين بردن موضوع رفع فيلتر واتسآپ براي تحتالشعاع قرار دادن تحقق شعار مسعود پزشكيان براي رفع فيلترينگ - هر چند محدود به واتسآپ و گوگل پلي - نيز موضوع قابل توجهي است. تيرماه سال جاري محمد مهاجري، عباس عبدي و فياض زاهد در پيشنهادي سرگشاده در روزنامه اعتماد خطاب به رييسجمهور نوشتند كه اغلب ادعاهاي رسمي براي فيلتر كردن فضاي مجازي خلاف واقع است. بهرغم تاكيدهاي مطرح شده و اطلاعات انتشار يافته از سوي خانواده شهداي ترور، اما داستان واتسآپ قطعا به همين جا ختم نميشود.